← Materiallarga

«Fitomag» texnologiyasini qo'llab olxo'ri saqlash tajribasi

Fitomag kompaniyasi uchun allaqachon 20-meva yig'imi mavsumi bo'ladigan yaqinlashayotgan mavsum oldidan turli meva va sabzavotlarni saqlash, qadoqlash va tashishning har xil jihatlariga bag'ishlangan maqolalar turkumini boshlaymiz…

«Fitomag» texnologiyasini qo'llab olxo'ri saqlash tajribasi
To'liq materialni o'qish

Fitomag kompaniyasi uchun allaqachon 20-meva yig'imi mavsumi bo'ladigan yaqinlashayotgan mavsum oldidan biz turli meva va sabzavotlarni saqlash, qadoqlash va tashishning har xil jihatlariga bag'ishlangan maqolalar turkumini boshlaymiz.

Shu orqali hozirgi va kelajakdagi mijozlarimiz o'z mahsuloti sifatini maksimal saqlab, yo'qotishlarni kamaytirishi uchun meva-sabzavotlarni saqlashdagi boy tajribamiz bilan o'rtoqlashib, mamlakatning turli hududlari va xorijda jamoamiz ishlayotgan yutuq, muammo va vazifalar haqida aytmoqchimiz.

Saqlash mavsumi yaqin va u an'anaviy ravishda olxo'ridan boshlangani uchun birinchi maqola aynan shu mevaga bag'ishlanadi. Bundan tashqari, aksariyat mijozlar kompaniyamizni kechki olma navlarini saqlashda yillar bilan sinalgan ishonchli hamkor sifatida biladi va olxo'ri saqlashdagi yutuq va tadqiqotlarimiz bilan uncha tanish emas. Bunday yutuqlar, masalan Moldovada bor. Bu hududda ishlay boshlaganimizdan beri olma bilan bir qatorda olxo'riga ham ko'p e'tibor qaratamiz, chunki u yiliga 70 ming tonnadan ortiq hajm bilan olma va xo'raki uzumdan keyin meva eksportida uchinchi o'rinni egallaydi. Buning yarmidan ko'prog'i tashqi bozorlarga 4-8 hafta saqlashdan keyinyetkaziladi. Shu sababli kimdir bozorga chiqib, kompaniyasi ikki yilligi va olxo'ri saqlashda katta yutuqlari borligi bilan maqtansa, bu bizga kulgili, mijozlar uchun esa juda va juda achinarli bo'lishi mumkin. Fitomag kompaniyasi kabi bu masalaga jiddiy yondashilsa, agrobiznesda biror sezilarli natijaga erishish uchun ancha ko'p yillik qat'iy, maqsadli mehnat kerak bo'ladi. Axir bu masalada yakuniy natijaga juda ko'p iqlimiy, agrotexnik, hosildan keyingi va boshqa omillar ta'sir qiladi. Bu omillarni hisobga olmay, muayyan meva partiyasiga shunchaki 1-МСР bilan ishlov berib yaxshi natija kutish mumkin emas. Fitomag kompaniyasi shifokorlarning «Zarar yetkazma» tamoyiliga amal qilib, masalaga mas'uliyat bilan yondashadi. Shu sababli bozorga u yoki bu mahsulot yoki xizmatni taklif etishdan oldin bir necha bosqichli katta ish bajariladi.

Birinchidan, xodimlarimiz va tashqi maslahatchilar masalani hujjatlar asosida chuqur o'rganadi. Shundan so'ng texnik topshiriq tuzilib, laboratoriya sinovlariboshlanadi. Keyingi bosqich — tajriba rejimida sanoat miqyosida qo'llash, haqiqiy sharoitda meva sifati, saqlash rejimlari va boshqa omillarning barcha ko'rsatkichlarini puxta kuzatish bilan o'tkaziladi. Faqat shu bosqichlarning barchasidan keyin mahsulot yoki xizmatni ommaviy qo'llash uchun bozorga chiqaramiz. Mijozlarga har bir meva navi bo'yicha uzish muddati, saqlash rejimi va hatto saqlash paytida mumkin bo'lgan muammolarning aniq parametrlarini ko'rsatgan ravshan bayonnoma beramiz.

Bu maqolada olxo'ri saqlashdagi ko'p yillik tajribamizning qisqa sharhini berish, saqlash jarayoniga ta'sir qiluvchi eng muhim omillarni belgilash va ushbu meva bo'yicha hozir olib borayotgan tadqiqotlarimiz haqida aytmoqchimiz.

Avval qisqacha ma'lumot:

Olxo'ri (lot. Prúnus) — Ra'nodoshlar (Rosaceae) oilasiga mansub o'simliklar turkumi. Asosan Yer sharining shimoliy mo'tadil hududlarida tarqalgan taxminan 400 turni o'z ichiga oladi.

Eng keng yetishtiriladigan uch tur yovvoyi tabiatda uchramaydi, faqat aholi punktlari atrofida topiladi: Uy olxo'risi (Prunus Domestica) kelib chiqishi Sharqiy Yevropa va Kavkaz tog'lariga borib taqaladi, Xitoy olxo'risi (yoki yapon olxo'risi) va Prunus simonii Xitoyda paydo bo'lgan.

Yapon olxo'rilari aksariyat Yevropa navlariga nisbatan uzoqroq saqlanadi va shu sababli tijorat uchun sotiladigan eng keng tarqalgan yangi olxo'rilardir.

Olxo'ri danakli mevalarga kiradi, pishish xususiyatiga ko'ra klimakterik meva hisoblanadi, ya'ni mevalar pishish jarayonida etilen ishlab chiqaradi va uning ta'siriga sezuvchan bo'ladi. Aynan shu sababli Fitomag kompaniyasining 1-МСР bilan ishlovi saqlashda meva sifatini asrashning samarali vositasidir.

1-JADVAL : Yetilgan danakli mevalarning turli haroratlarda etilen ajratishi

Meva

0 С

5 С

10 С

20 С

Nektarin

0,01 - 5

0,02 - 10

0,05 - 50

0,1 - 160

Shaftoli

0,01 - 5

0,02 - 10

0,05 - 40

0,1 - 140

Olxo'ri

0,01 - 5

0,02 - 15

0,04 - 60

0,1 - 200

  • Etilen sintezini o'lchash birligi — мл С2Н4/кг*soat
  • Chap raqam — maqbul yetilganlik darajasidagi mevalarning o'rtacha ko'rsatkichi
  • O'ng raqam — o'ta pishgan mevalarning o'rtacha ko'rsatkichi

Yaxshi saqlash natijasiga erishishda eng muhim omillardan biri — hosilni maqbul yetilganlik darajasida yig'ish. Olxo'ri yetilganlik darajasini aniqlash uchun quyidagi usullardan foydalanamiz:

    1. Daraxtdagi mevaning tashqi ko'rinishi — o'lchami, po'st rangi. Olxo'ri yetukligini rangiga qarab aniqlash ancha subyektiv bo'lib, har bir aniq nav bo'yicha bilim va tajribaga asoslanishi kerak.
1-FOTO: Bog'dagi daraxtda President va Stanley navi olxo'ri mevalari.
2-FOTO: Po'sti turli darajada ranglangan olxo'ri mevalari
2-FOTO: Po'sti turli darajada ranglangan olxo'ri mevalari.
  1. Et rangi — ham subyektiv, lekin baribir olxo'ri yetukligini aniqlashda keng qo'llanadigan usul. Bu ko'rsatkich bo'yicha variantlar kamroq: yashil, yashil-sariq, sariq-yashil va sariq. Saqlash uchun olxo'rini et rangi yashil-sariq yoki sariq-yashil bo'lganda, ya'ni shartli ravishda ikkinchi va uchinchi bosqichda yig'ishni tavsiya etamiz.
3-FOTO: Eti turli darajada ranglangan olxo'ri mevalari
  1. Et qattiqligi — bu allaqachon asbobli usul; ko'rsatkich qiymati shtativdagi qo'l yoki raqamli penetrometr bilan o'lchanadi. Umumlashtirilsa, uzish paytida zichlikning o'rtacha qiymati kamida 3 кг/см2 bo'lishi kerak, aksariyat navlar uchun (President va Angeleno navlarida bu ko'rsatkichlar odatda yuqoriroq). O'lchash 8mm uchlik yordamida bajariladi (olma uchun uchlik diametri 11 mm)
  2. Darajasi BRIX (shakar) va titrlanadigan kislotalilik — bu ham biz qo'llaydigan usul; ayniqsa shakar darajasining kislotalilikka nisbati ko'p ma'lumot beradi.
  3. Buzmasdan o'lchashning yangi usuli, kompaniyamiz o'rganayotgan usul — qo'llash DA-Meter. Bu mevalardagi xlorofill parchalanish darajasini o'lchaydigan asbob bo'lib, o'lchash natijasi deb ataladigan DA-Index, qiymati olxo'ri uchun 1,7 dan 0,5 va undan pastgacha o'zgaradi. Bu indeks qancha kichik bo'lsa, olxo'rining yetilganlik darajasi shuncha yuqori. Bu usul ancha qiziqarli va ma'lumotli; biz undan bir necha yildan beri o'lchashning barcha bosqichlarida — daraxtdan tortib saqlashda idish ichigacha — mevalarni buzmasdan foydalanamiz.
pl11

4-FOTO: Olxo'ri mevalarining yetilganlik darajasini asbob yordamida o'lchash DA-Meter

Bu o'lchashlarni bajarishda bitta muhim omilni hisobga olish kerak — hatto bitta daraxtda ham olxo'ri mevalarining yetilganlik darajasi juda turlicha, shu sababli partiyalarning bir xilligi haqida gapirish ancha qiyin. Tahlil o'tkazishda ko'p miqdorda — taxminan 30-50 meva tadqiqot namunalari sifatida turli daraxtlar va qatorlardan, shox-shabbaning tashqi va ichki tomonidan tanlab olinishi kerak.

Yana bir muhim omil — mevalarni sifatli va o'z vaqtida yig'ishni tashkil etishdir.

Olxo'ri olma kabi avval konteynerlarga yig'ilib, keyin saralash liniyalarida saralanib qadoqlanadigan boshqa hududlardan farqli ravishda, Moldovada mevalar saqlanib, keyin iste'molchiga yuboriladigan idishning o'ziga yig'iladi. Odatda bu 500х300х150 mm o'lchamli, 8-10 kg sig'imli yog'och lotokdir, lekin so'nggi yillarda 400х300х150 mm o'lchamli, taxminan 6 kg sig'imli lotok ham ommalashmoqda. Saralashni bevosita teruvchilar bog'ning o'zida bajaradi. Eng muhimi — zarur o'lchamdagi, kasallik va zararkunandasiz, mexanik shikastsiz, imkon qadar mum qoplami saqlangan sifatli, sog'lom mevalarni tanlashdir. Keyin mevali yashiklar bog'ning o'zida palletlarga terilib, sovutishga yuboriladi.

 
5-FOTO: Olxo'rini 9 kg sig'imli yog'och yashikka sifatli yig'ish moslamasi
 5-FOTO: Olxo'rini 9 kg sig'imli yog'och yashikka sifatli yig'ish moslamasi

РГС da saqlashdagi kabi kislorod miqdorining kamayishi mevalar nafas olish darajasini pasaytirib, pishish va etilen sintezini sezilarli sekinlashtiradi. Karbonat angidrid miqdorining oshishi qattiqlikni saqlaydi va patogen organizmlar rivojlanishini bostiradi. Biroq shu bilan birga ayrim navlarda mevalarning ichki parchalanish xavfi ortadi. Shu sababli tadqiqotchilar olxo'ri saqlashda bu usulni qo'llashga nihoyatda ehtiyotkor yondashishni tavsiya etadi. Tajribalarimiz МА paketlarida olxo'rini 40-50 sutkagacha saqlashda barcha sifat ko'rsatkichlari me'yorda bo'lganini, biroq 50-60 kundan so'ng ko'plab mevalarda ichki parchalanish alomatlari paydo bo'la boshlaganini ko'rsatdi. Olxo'rini МА paketlarida saqlashning shubhasiz katta afzalligi — massa kamayishining juda past foizi – 0,15-0,30 % oralig'ida, odatiy saqlashdagi 3-5% bilan solishtirganda. Bunda Fitomag bilan ishlov berilgan barcha variantlar ishlovsiz МА paketlarida saqlashga nisbatan barcha ko'rsatkichlar bo'yicha yaxshiroq natija ko'rsatdi.

Bu texnologiyalar amaliy qo'llanishi bir necha sababga ko'ra sanoat miqyosida keng ommalashmadi. РГС da saqlashda hammaning ham kichik ixcham saqlash kameralari yo'q, partiyalarning bir xilligini ta'minlash qiyin, РГС rejimidan chiqqach uzoq sotish davri xavflar bilan bog'liq, qo'shimcha xarajatlar paydo bo'ladi.

МА paketlarida esa qayta qadoqlash juda ko'p mehnat talab qiladi, undan keyin mevalardagi mum qoplami artiladi, ichki parchalanish xavfi ortadi, bunga paketlarning yuqori narxi ham qo'shiladi. Olxo'ri gilosdan farqli ravishda boshqa, pastroq narx segmentida sotilishini hisobga olsak, bu texnologiyalarga qo'shimcha sarmoya moliyaviy tomondan har doim ham o'zini oqlamaydi. Turli texnologiyalarning narx-sifat ko'rsatkichlarini solishtirganda amaliyot quyidagini ko'rsatdi:

«Fitomag» preparati bilan ishlov berish bayonnomasiga qat'iy rioya qilish eng kam kuch va xarajat bilan sifatni saqlashning eng maqbul variantidir!

Olxo'ri mevalarini saqlashning asosiy muammolari

- Zamburug'li kasalliklar bilan zararlanish

Butun dunyoda, shu jumladan bizning hududda ham, eng agressiv patogenlar —  Botrytis cinerea  va Monilinia fructicola, ular danakli mevalarning zamburug'li kasalliklari paydo bo'lishiga sabab bo'ladi. Ma'lumki, ko'p hollarda zararlanish joyi bog', kamroq hollarda idish, sovutish kamerasi yoki meva saralash liniyalari bo'ladi. Shu sababli saqlash paytida va undan keyin bu kasalliklar paydo bo'lishini oldini olish uchun bog'da o'z vaqtida fungitsid ishlovlari majburiydir. Xonalar va idishlarning tegishli sanitariya holati, eng kam mexanik shikast bilan mevalarni ehtiyotlab uzish, qadoqqa o'ta pishgan mevalarni qo'shmaslik hamda mevalarni tez sovutish — bu choralar kasalliklardan yo'qotishlarni minimumgacha kamaytiradi.

 
6-FOTO: Olxo'ri mevalarining zamburug'li kasalliklar bilan zararlanishi.
6-FOTO: Olxo'ri mevalarining zamburug'li kasalliklar bilan zararlanishi.

- Etning ichki parchalanishi

Ko'p danakli mevalar, ayniqsa shaftoli, nektarin va olxo'rida asosiy fiziologik buzilish — etning ichki parchalanishi ( internal breakdown ). Buzilishning asosiy alomatlari — yumshoq, shilimshiq, shishasimon yoki qoraygan meva eti bo'lib, u danakdan mevaning tashqi tomoniga radial tarqaladi. Butun dunyo olimlari bu buzilish sabablarini turlicha talqin qiladi, lekin ko'pchilik bir fikrda: bu buzilishga moyil olxo'ri navlarida alomatlar +2°С va +7°Сorasidagi haroratda 1°С – 0°С dagidan tezroq va kuchliroq rivojlanadi! Ko'pgina fermer va eksportchilar buni bilmaydi, shu sababli bu buzilishni oldini olish uchun barcha bosqichlarda meva haroratini aniq nazorat qilish nihoyatda zarur.

 
 
 7-FOTO: Olxo'ri mevalarida etning ichki parchalanishi bilan turli darajada zararlanish

- Meva eti qattiqligining yo'qolishi

ham olxo'ri saqlashdagi muammodir, chunki iste'molchilar qattiqligi yuqori mevalarni sotib olishni afzal ko'radi. Saqlashda qattiqlik pasayish tezligi va jadalligi turli olxo'ri navlarida farqlanadi, biroq bu ko'rsatkich asosan meva haroratiga bog'liq. Qattiqlikning eng kam pasayishi quyidagi haroratda saqlashda kuzatiladi: -1°С – 0°С, bunda eng katta pasayish quyidagi harorat oralig'ida kuzatiladi: +20°С - +25°С. Mevalarni maqbul yetuklikda uzishni ham unutmaslik kerak: o'ta pishgan mevalar avvaldan past qattiqlikka ega bo'ladi va saqlashdan keyin yuqori qattiqlik kutishning ma'nosi yo'q. Kuzatuvlarimizga ko'ra, uzoq davom etgan yuqori haroratlardan keyin, ayniqsa sug'orilmaydigan bog'lardan yig'ilgan olxo'ri partiyalarining qattiqligi dastlabdan past bo'ladi. Bunday hollarda mevalar so'ligan ko'rinadi, sersuvligi kam va bunday partiyalarni saqlashga qo'yishni tavsiya etmaymiz.

- Massaning kamayishi va mevalarning so'lishi

ham olxo'ri navi, yig'im va saqlash omillariga bog'liq. Maqbul muddatda uzish, uzish va sovutish orasidagi qisqa vaqt, tez sovutish hamda maqbul harorat va nisbiy namlikda saqlash — bularning barchasi yangi, jozibali ko'rinishni saqlash, massa kamayishi foizini pasaytirish va olxo'ri so'lishini oldini olishga imkon beradi.

Yuqoridagilar Fitomag kompaniyasining hosildan keyingi texnologiyalar sohasidagi faoliyati davomida to'plagan olxo'ri saqlash tajribasi va bilimlarining qisqacha yakunidir. Mijozlarimiz uchun quyidagilar deb ataluvchi hujjatlar ishlab chiqilgan: ishlov berish va saqlash bayonnomalari har bir olxo'ri navi uchun alohida — bugungi kunda bu navlar Stanley, President va Angeleno. Bu mavsumda fermerlar yetishtirayotgan yangi navlar uchun bayonnoma yaratish ustida ishlayapmiz —    Top Hit va boshqalar. Ishlov berish shartnomasi tuzilganda Fitomag kompaniyasining barcha mijozlari bayonnoma va meva saqlashga oid har qanday masala bo'yicha qo'shimcha maslahat, shuningdek, butun saqlash muddati davomida jamoamizning qo'llab-quvvatlashini oladi.

Olxo'ri va boshqa meva-sabzavotlarni saqlashdan daromad olishingizga har doim yordam berishdan mamnunmiz; kompaniyamiz timsolida professional va tajribali hamkoringiz bor!

Aleksandr Kirtoka,

Hosildan keyingi texnologiyalar bo'yicha mutaxassis,

Qishloq xo'jaligi fanlari magistri

Materiallarga