
Tam materialı oxuyun
Ölkənin sənaye mərkəzlərinin əhalisini təzə meyvə və tərəvəzlə təmin etmək üçün onları uzaq məsafələrə (4 min km-dək) daşımaq zərurəti yaranır.
Lakin mövcud texnologiyalar məhsulun keyfiyyətinin uzun müddət qorunmasını kifayət qədər təmin etmir.
Hazırda tətbiq olunan texnologiyaların ən mühüm çatışmazlıqları bunlardır: — temperatur və rütubətlə yanaşı optimal daşıma rejimini müəyyən edən ən vacib parametr olan qaz mühitinin lazımi tərkibini yaratmaq və saxlamaq imkanının olmaması; — bəzi tropik meyvələr, çəyirdəkli meyvələr, yaylıq alma və armud sortları, giləmeyvə, xiyar, pomidor və s. adi soyuducu rejimdə məhdud saxlama və daşınma müddətinə malikdir (bir neçə gündən bir neçə həftəyədək). Belə yüklərin çatdırılmasının son müddəti çox vaxt yükləmə, daşınma və satış müddəti ilə müqayisə edilə bilər; — aşağı temperatur bəzi meyvələrdə bioloji proseslərin gedişini pozur, fizioloji xəstəlik və zədələnmələrə səbəb olur. Sadalanan səbəblər dəmir yolu nəqliyyatından istifadə zamanı meyvə və tərəvəzlərin keyfiyyətinin qorunmasının yeni mütərəqqi üsullarının, bu cür daşımaların texniki təchizatının və texnologiyasının axtarılmasını tələb edir. Etilenin həddindən artıq toplanması saxlama və daşınma zamanı meyvə və tərəvəzlərin keyfiyyətinin azalmasının və bir çox xəstəliklərinin əsas səbəbidir [5]. Yerli nou-hau — 1-metiltsiklopropen (1-MCP) əsaslı etilen inhibitoru «Fitomag» preparatı İ.V. Miçurin adına Ümumrusiya Elmi Tədqiqat Bağçılıq İnstitutunun (rəhbər — Rusiya Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının akademiki V.A. Qudkovski) və D.İ. Mendeleyev adına Rusiya Kimya Texnologiya Universitetinin (rəhbər — prof. V.F. Şvets) unikal birgə işləməsidir.
Yeni texnologiyanın mahiyyəti meyvə və tərəvəzlərin olduqca aşağı konsentrasiyalarda (0,5-1,0 ppm) qazşəkilli etilen inhibitoru ilə emalından ibarətdir. Emaldan sonra bir çox meyvə və tərəvəz növləri keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə itirmədən uzun müddət saxlanıla və daşına bilir. Tətbiq olunan konsentrasiyalarda preparat insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün təhlükəsizdir, onun istifadəsinə Rospotrebnadzorun icazəsi var.
Tədqiqatların nəticələri.
Xiyar. F1 Bobrik hibridi. Təcrübənin variantları: kornişonlar, yaşıl xiyarlar; 10 və 14 gün saxlama; «Fitomag» preparatı ilə emal olunmuş və olunmamış.
Xiyar daşınması çətin olan məhsuldur. Xiyarın saxlanma qabiliyyəti aşağıdır. Bunun səbəbi toxumaların su ilə doyması (təxminən 95%), maddələr mübadiləsinin, tənəffüs intensivliyinin və nəm itkisinin yüksək olması, fitopatogen mikroorqanizmlərə həssaslığın artmasıdır. Optimal və sabit hava temperaturunun və rütubətinin qorunması xiyarın müəyyən müddət ərzində keyfiyyətinin saxlanması üçün zəruri şərtlərdir. Daşınma şəraiti temperatur və rütubət parametrlərinin dəfələrlə, kəskin dəyişməsini nəzərdə tutur. Nəticədə istehlakçıya çatdırılma mərhələlərində (10, 14 gün) xiyar kütləsinin 9-17%-ni itirir. Meyvələrin kütlə itkisinə sort xüsusiyyətləri (qabığın quruluşu), yetişmə dərəcəsi (kornişon, yaşıl xiyar) və digər amillər əhəmiyyətli təsir göstərir.
Fizioloji cəhətdən daha az yetişmiş, qabıq kutikulası formalaşmamış kornişonlar yaşıl xiyarlara nisbətən 2-3% daha çox kütlə (əsasən nəm hesabına) itirir. Təcrübənin əsas mərhələsinə (+10-12°C-də daşınma) düşən 6-cı günündə nəzarət və «Fitomag»la emal edilmiş meyvələr arasında vizual fərqlər yarandı: nəzarətdə meyvələr saralmağa başladı, emal edilənlər isə yaşıl qaldı.
10 günlük əsas saxlamadan sonra +3 gün (satış mərhələsi) kornişon variantında «Fitomag»la emaldan sonra meyvələrin 80,6%-i təzə və yaşıl qaldı, 14,9%-də qabığın saralması, 4,5%-də göbələk xəstəlikləri qeydə alındı; nəzarətdə isə standart meyvələr cəmi 36,4% təşkil etdi, qeyri-standart (yetişib ötmüş, sarı) və çürümüş meyvələrin payı müvafiq olaraq 52,7 və 10,9% oldu. Yaşıl xiyar variantında «Fitomag»la emaldan sonra meyvələrin 85, 1 %-i təzə və yaşıl qaldı, 14,9%-də qabığın saralması qeyd edildi, göbələk xəstəlikləri olmadı; nəzarətdə isə standart meyvələr cəmi 53,3%, qeyri-standart (yetişib ötmüş, sarı) və çürümüş meyvələr müvafiq olaraq 36,7 və 10,0% təşkil etdi
14 günlük əsas saxlama +3 gün (satış mərhələsi).
14 günlük saxlamadan sonra etilen inhibitorundan istifadənin effektivliyi xeyli azalır. 1-MCP ilə emal olunmuş kornişon və yaşıl xiyar variantlarında meyvələrin müvafiq olaraq 81,8 və 82,2%-i təzə və yaşıl qalsa da, göbələk xəstəliklərindən itkilər əhəmiyyətli dərəcədə — müvafiq olaraq 15,2 və 6,7%-dək artdı. Nəzarət xiyar partiyalarında (kornişon, yaşıl xiyar) qeyri-standart (sarı) və çürümüş meyvələrin payı müvafiq olaraq 60,8 və 83,1 %-ə çatdı; bu, emal olunmamış meyvələrdən daşınma üçün istifadənin məqsədəuyğun olmadığını sübut edir. Oxşar nəticələr daha 4 hibriddə — F1 Şedrik, F1 Uqliç, F1 Muraşka, F1 Ustyuqda alındı. Tədqiqatlar göstərdi ki, etilen biosintezi inhibitoru ilə emal meyvələrin kütlə itkisini həmişə əhəmiyyətli dərəcədə azaltmır. Lakin birmənalı müəyyən edildi ki, «Fitomag» preparatı ilə emal müxtəlif yetişmə dərəcələrində yığılmış xiyarın (kornişon, yaşıl xiyar) əmtəə keyfiyyətini 10 gün + 3-5 gün (istehlakçıya çatdırılma mərhələsi) qoruyur. Daşınma zamanı dəyişən saxlama amillərinə davamlılıq potensialı yaşıl xiyarlarda daha yüksəkdir: kütlə itkisi daha az, göbələk çürüklərinə davamlılıq daha yüksəkdir. Göbələk çürüklərindən, yetişib ötmədən və əmtəə keyfiyyətinin azalmasından itkilər əhəmiyyətli dərəcədə artdığı üçün xiyarın saxlama müddətini 14 günə çatdırmaq məqsədəuyğun deyil. Fikrimizcə, bu nəticələr «Fitomag» preparatının xiyara inhibəedici təsir müddətinin məhdud olması ilə bağlıdır.
Alça. Kubanskaya kometa sortu.
Alça klimakterik bitkilər qrupuna aiddir. Lakin ağacdan çox erkən yığılmış meyvələr sonradan yetişə bilmir, bərk və dadsız qalır, istehlak yetişkənliyinə çatmır. İstehlak yetişkənliyində yığıldıqda meyvələr tez yetişib ötür, qonurlaşır, göbələk xəstəliklərinə tutulur; bu da uzaq məsafələrə daşınma imkanlarını kəskin məhdudlaşdırır. İstehlak yetişkənliyindən 2-3 sutka əvvəl yığılmış meyvələrin əmtəə və dad keyfiyyətlərini müəyyən müddət ərzində ilkin səviyyədə saxlamaq potensialı daha yüksəkdir (optimal saxlama temperaturunda), temperatur yüksəldikdə isə yetişməyə qadirdirlər; bunu tədqiqatlar da təsdiqləmişdir. Təcrübənin 10-cu günündə «Fitomag»la emal edilmiş və edilməmiş meyvələr arasında vizual fərqlər yarandı. İstehlak yetişkənliyində olan nəzarət variantında meyvələrin qabığı tündləşməyə, ləti isə qonurlaşmağa başladı; bu, meyvələrin yetişib ötməsinin əlamətidir. Emal olunmuş partiyada belə əlamətlər olmadı. Texniki yetişkənlikdə yığılmış meyvə partiyalarında 10 günlük saxlamadan sonra öyrənilən variantlar arasında vizual fərqlər olmadı.
T=+2 ... 4°C-də 20 gün saxlama + T= +10 ... 12°C-də 3 gün (satış mərhələsi).
Təcrübə müddətində meyvələrin kütlə itkisi 2-3,2% təşkil etdi. İstehlak yetişkənliyində olan alça meyvələri texniki yetişkənlikdəkilərdən daha çox, «Fitomag»la emal edilənlər isə edilməyənlərdən daha az nəm itirdi. Yığımdan sonrakı emal texniki yetişkənlikdə yığılmış alçanın fizioloji vəziyyətini sabitləşdirdi (temperatur və rütubətin dəfələrlə və əhəmiyyətli dəyişməsi şəraitində). Nəticədə satış mərhələsində bu variantdakı meyvələrin 97,2%-i standart sayıldı. Standart meyvələrin dequstasiya qiyməti 4,4 bal oldu. İstehlak yetişkənliyində yığılmış meyvələrin «Fitomag» preparatı ilə emalının effektivliyi xeyli aşağıdır: standart meyvələr 83,3%, qeyri-standart və çıxdaş edilənlər müvafiq olaraq 12,0 və 4,7%. Standart meyvələrin dequstasiya qiyməti 4,5 baldır.
İstehlak yetişkənliyində yığılmış, emal edilməmiş alça partiyaları təcrübə müddətində yetişib ötdü: meyvələrin 41,7%-də qabığın tündləşməsi, lətin qonurlaşması müşahidə edildi, 16%-i göbələk infeksiyasına tutuldu. Standart meyvələrin dequstasiya qiyməti 3,2 bal oldu. Texniki yetişkənlikdə yığılmış, emal edilməmiş alçanın əmtəə keyfiyyəti istehlak yetişkənliyində yığılanlardan xeyli yüksəkdir, lakin yetişib ötmə və göbələk çürükləri ilə zədələnmə riski yüksəkdir — müvafiq olaraq 6,9 və 7,2%. Standart meyvələrin dequstasiya qiyməti 4,0 baldır. Beləliklə, daşınma üçün nəzərdə tutulan alça meyvələri texniki yetişkənlikdə yığılmalıdır; istehlak yetişkənliyində yığılanlar yüksək yetişib ötmə sürəti və mikrobioloji xəstəliklərdən böyük itkilərlə fərqlənir. Meyvələrin «Fitomag» preparatı ilə emalı texniki yetişkənlikdə yığılmış partiyalarda yetişmənin inhibə edilməsini və müvafiq olaraq yetişib ötmə və göbələk çürüklərindən itkilərin azalmasını sabit şəkildə təmin edir. Yetişmiş meyvələrin preparatla emalı yetişməni müəyyən dərəcədə inhibə edir, lakin qabıq və lətin qonurlaşmasından və göbələk çürüklərindən qorumur.
Qeyd edilməlidir ki, gavalı meyvələrinin «Fitomag» preparatı ilə emalına dair müsbət nəticələr sənaye miqyasında əldə edilmişdir (Sad-Qiqant, Krasnodar diyarı).
Alma. Melba sortu (yığım tarixi 8.08.08). Təcrübənin variantları: meyvələrin 23 və 33 gün saxlanması; «Fitomag» preparatı ilə emalsız və emalla
Yayda yetişən meyvələr aşağı saxlanma qabiliyyəti və yığımdan sonrakı qısa yetişmə dövrü ilə fərqlənir; bu, yüksək tənəffüs intensivliyi və yetişmə hormonu olan etilenin toplanması ilə bağlıdır. Yaylıq alma sortlarının bu xüsusiyyətləri onların istehlak dövrünün qısalığını və daşınma risklərinin böyüklüyünü (əmtəə keyfiyyətinin azalması, yetişib ötmə, çürümə) müəyyən edir. Meyvələrin saxlanmasının fizioloji əsası etilen biosintezinin və onun mənfi rolunun effektiv inhibə edilməsidir. Meyvələrdə etilenin miqdarı nə qədər azdırsa, yığımdan sonrakı yetişmə dövrü bir o qədər uzundur. «Fitomag» preparatı ilə yığımdan sonrakı emal meyvələrin yetişməsini inhibə etdi. Saxlamanın 3-cü günündə nəzarət və emal olunmuş meyvələrdə endogen etilenin miqdarı müvafiq olaraq 20,6 və 0,50 ppm idi; təcrübənin iki həftəsindən sonra (əsas mərhələ — +2-4°C-də daşınma) vizual fərqlər yarandı: emal olunmamış meyvələrdə qabığın örtük rəngi (antosianlar) emal olunmuşlara nisbətən daha intensiv idi.
T=+2 ... 4°C-də 23 gün saxlama + T= +10 ... 12°C-də 5 gün (satış mərhələsi).
Bütün təcrübə ərzində temperatur və rütubət parametrlərinin dəfələrlə və kəskin dəyişməsinə baxmayaraq, «Fitomag» preparatı ilə emal meyvələrin fizioloji vəziyyətinin sabitləşməsini təmin etdi: endogen etilen miqdarı və lətin bərkliyi müvafiq olaraq 2,33 ppm və 6,5 kq/sm2 oldu. Nəzarət meyvələrində endogen etilen miqdarı ilkin səviyyədən 100 dəfədən çox artaraq 370 ppm-ə çatdı, meyvələrin bərkliyi isə müvafiq olaraq 7,2-dən 4,8 kq/sm2-yə düşdü. Bu mərhələdə öyrənilən variantlarda fizioloji və mikrobioloji xəstəliklər olmadı. T=+2 ... 4°C-də 33 gün saxlama + T=+10 ... 12°C-də 5 gün. Yaylıq almaların saxlama müddətinin 33 günə artırılması belə təzahür etdi: «Fitomag»la emal olunmuş partiyalarda bərklik yüksək — 6,1 kq/sm2 qaldı, baxmayaraq ki, daha qısa saxlama müddəti (23 gün) ilə müqayisədə 0,4 kq/sm2 azaldı; endogen etilen miqdarı isə sabit aşağı səviyyədə — 3,58 ppm qaldı. Emal olunmamış meyvələrdə endogen etilen miqdarı 23 günlük saxlama (370 ppm) ilə müqayisədə azalmağa başladı (310,7 ppm). Bu, meyvələrin yetişməsinin postklimakterik dövrünə (parçalanma prosesləri sintezdən üstündür) uyğundur və bərklik məlumatları ilə təsdiqlənir: 4,8-dən 4,4 kq/sm2-yə enmə qeydə alındı. Nəzarət variantında göbələk xəstəlikləri — 5,2% qeydə alındı; bütün hallarda bu, yara infeksiyası ilə (deşilmə və digər mexaniki zədələr) bağlı idi. Emal olunan variantlarda zədələnmiş meyvələrdə göbələk infeksiyasının inkişafı müşahidə edilmədi. Tədqiqatlar göstərdi ki, meyvələrin «Fitomag»la emalı həm aşağı (+2-4°C), həm də yüksək saxlama temperaturunda onların tənəffüs və etilen ifrazı intensivliyini etibarlı şəkildə inhibə edir. Belə ki, T= +2-4°C-də emal olunmamış Melba meyvələrinin etilen ifrazı intensivliyi 40,16 mkl/kq saat idi ki, bu da emal edilənlərdən 69 dəfə çoxdur. Emal edilməmiş meyvələrdə karbon qazı ifrazı emal edilənlərdən 2 dəfə yüksəkdir (müvafiq olaraq 2,04 və 0,99 ml/kq saat); emal edilənlər saxlanma zamanı daha az istilik buraxır. Saxlama temperaturu +25-30°C-yə yüksəldikdə (daşınma, yükləmə, boşaltma və s. mərhələlər) emal edilmiş və edilməmiş meyvələr arasında qaz ifrazı intensivliyinin nisbətləri qalır, lakin göstəricilərin özü onlarla dəfə artır ki, bu da belə şəraitdə yüksək yetişib ötmə sürətini müəyyən edir. Belə ki, etilen ifrazı intensivliyi müvafiq olaraq 177,05 və 2,50 mkl/kq saat, karbon qazı ifrazı isə 15,31 və 1,43 ml/kq saat oldu. Beləliklə, yaylıq Melba meyvələrinin etilen inhibitoru ilə emalı tənəffüs intensivliyini, istilikverməni və etilen toplanmasını etibarlı şəkildə inhibə edir; bu da məhsulun kütlə itkisinin azalmasını, əmtəə və dad keyfiyyətinin qorunmasını, göbələk infeksiyasından itkilərin azalmasını təmin edir. 1-MCP ilə emal edilmiş yaylıq Melba meyvələri istehlakçıya çatdırılmanın bütün mərhələlərindən (38 gün) sonra lətin yüksək bərkliyini — 6,1 kq/sm2 (nəzarət — 3,2 kq/sm2), xoş dadı və şirəliliyi saxlayır. «Fitomag»la emal olunmuş meyvələrin dequstasiya qiyməti 4,8 bal, nəzarət meyvələrinin isə 3,2 bal idi. Bundan əlavə, etilen biosintezi inhibitoru ilə emal optimal temperaturun saxlanması xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, atmosferdə CO2-nin həddindən artıq toplanmasını ləngidir (bu parametrlər daşımaların iqtisadi səmərəliliyini böyük ölçüdə müəyyən edir).
Əldə olunmuş məlumatlar etilen biosintezi inhibitorundan istifadə etməklə yaylıq alma sortlarının dəmir yolu nəqliyyatı ilə (soyudulan vaqonlarda) daşınması texnologiyasının mümkünlüyünü göstərir.
Yaylıq Melba meyvələrinin son dərəcə yüksək +20 ... 25°C temperaturda saxlanması.
Yaylıq alma sortlarının hətta soyuducu vaqonlarda belə məhdud saxlama və daşınma müddəti onların yay dövründə örtülü vaqonlarda (soyutmasız) daşınmasını istisna edir. Aparılmış tədqiqatlar «Fitomag»la emal edilmiş Melba meyvələrinin son dərəcə yüksək hava temperaturunda (+25°C) 10 sutkayadək saxlanarkən əmtəə və dad keyfiyyətlərini yüksək səviyyədə qorumaq potensialını aşkar etdi. 10 günlük saxlamadan sonra emal edilməmiş meyvələrin əmtəə və dad keyfiyyətləri xeyli azaldı (solğun, yumşaq, dadsız), lətin bərkliyi 3,3 kq/sm2-yə düşdü, endogen etilen miqdarı 693,7 ppm-ə çatdı, çürümə və parçalanmadan itkilər müvafiq olaraq 15,3 və 7,7 % oldu. 10 günlük saxlamadan sonra «Fitomag»la emal edilmiş meyvələr əmtəə və dad keyfiyyətlərini yüksək səviyyədə saxladı; bunu bərklik göstəricisi — 5,7 kq/sm2 və dequstasiya nəticəsi — 4,5 bal (nəzarət — 2,5 bal) təsdiqləyir. Qeyd edilməlidir ki, bu müddətdə emal edilmiş meyvələrdə etilen miqdarı 488,3 ppm-ə çatdı; bu, meyvələrin yetişib ötdüyünü göstərirdi («Fitomag» preparatının ehtiyatı tükənmişdi). 15 günlük saxlamadan sonra nəzarət və «Fitomag»la emal olunmuş meyvələrin fizioloji vəziyyəti yetişmənin postklimakterik mərhələsinə uyğun idi (etilen müvafiq olaraq 1038,5 və 642,8 ppm), meyvələrin bərkliyi çox aşağı — 2,5 və 3,9 kq/sm2 idi. Bununla belə, emal edilmiş meyvələrin əmtəə keyfiyyəti və saxlanma qabiliyyəti nəzarətdən xeyli yüksək idi. Belə ki, emal edilməmiş və edilmiş partiyalarda parçalanma və çürümədən cəmi itkilər müvafiq olaraq 69,2 və 9,8%, dequstasiya qiyməti isə 1,8 və 3,1 bal oldu. Buna baxmayaraq, alınmış məlumatlar son dərəcə yüksək temperaturda «Fitomag»la emal edilmiş partiyaların saxlanma müddətini 10 və daha çox günə artırmağın məqsədəuyğun olmadığını göstərir. Beləliklə, yaylıq Melba meyvələrinin «Fitomag» preparatı ilə emalı T = +20 ... 25°C-də 7-10 günlük saxlama ərzində onların keyfiyyətini və qida dəyərini qoruyur (optimal yığım vaxtı və «Fitomag»la vaxtında emal şərti ilə).
