
Կարդալ ամբողջ նյութը
Երկրի արդյունաբերական կենտրոնների բնակչությանը թարմ պտուղներով և բանջարեղենով ապահովելու համար անհրաժեշտ է դրանք փոխադրել մեծ հեռավորությունների վրա (մինչև 4 հազ. կմ)։
Սակայն առկա տեխնոլոգիաները բավարար չափով չեն ապահովում արտադրանքի որակի երկարատև պահպանումը։
Ներկայում կիրառվող տեխնոլոգիաների հիմնական թերություններն են. անհրաժեշտ գազային կազմ ստեղծելու և պահպանելու անհնարինությունը, որը ջերմաստիճանի և խոնավության հետ միասին փոխադրման օպտիմալ ռեժիմը որոշող կարևորագույն պարամետր է, որոշ արևադարձային պտուղների ու մրգերի, կորիզավորների, խնձորի և տանձի ամառային սորտերի, հատապտուղների, վարունգի, լոլիկի և այլնի պահպանման ու փոխադրման սահմանափակ ժամկետը սովորական սառեցման ռեժիմում (մի քանի օրից մինչև մի քանի շաբաթ)։ Նման բեռների առաքման առավելագույն ժամկետը հաճախ համադրելի է բեռնման, փոխադրման և վաճառքի տևողության հետ։ Ցածր ջերմաստիճանները որոշ պտուղներում խախտում են կենսաբանական գործընթացները և առաջացնում ֆիզիոլոգիական հիվանդություններ ու վնասվածքներ։ Այս պատճառները մղում են երկաթուղային փոխադրումների ժամանակ պտուղների և բանջարեղենի որակը պահպանելու առաջադեմ մեթոդների որոնմանը, այդ փոխադրումների տեխնիկական սարքավորման և տեխնոլոգիայի մշակմանը։ Պահպանման և փոխադրման ընթացքում էթիլենի ավելցուկային կուտակումը պտուղների ու բանջարեղենի որակի նվազման և բազմաթիվ հիվանդությունների հիմնական պատճառն է [5]։ 1-մեթիլցիկլոպրոպենի (1-MCP) հիմքով էթիլենի արգելակիչ «Fitomag» հայրենական նոու-հաու պատրաստուկը Ի. Վ. Միչուրինի անվան այգեգործության համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտի (ղեկավար՝ ՌԳԳԱ ակադեմիկոս Վ. Ա. Գուդկովսկի) և Դ. Ի. Մենդելեևի անվան ռուսական քիմիական տեխնոլոգիական համալսարանի (ղեկավար՝ պրոֆ. Վ. Ֆ. Շվեց) եզակի համատեղ մշակումն է։
Նոր տեխնոլոգիայի էությունը պտուղների և բանջարեղենի մշակումն է գազային էթիլենարգելակիչով՝ չափազանց ցածր խտություններով (0,5-1,0 ppm)։ Մշակումից հետո պտուղների և բանջարեղենի բազմաթիվ տեսակներ կարող են երկար պահպանվել և փոխադրվել առանց որակի էական կորստի։ Կիրառվող խտություններով պատրաստուկն անվտանգ է մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի համար, դրա կիրառումը թույլատրված է Ռոսպոտրեբնադզորի կողմից։
Հետազոտությունների արդյունքները։
Վարունգ։ F1 Բոբրիկ հիբրիդ։ Փորձի տարբերակները՝ կոռնիշոններ, կանաչապտուղներ, 10 և 14 օր պահպանում, «Fitomag»-ով մշակված և չմշակված։
Վարունգը փոխադրման համար բարդ արտադրանք է։ Դրա պահպանունակությունը ցածր է՝ հյուսվածքներում ջրի բարձր պարունակության (մոտ 95%), նյութափոխանակության, շնչառության և խոնավության կորստի բարձր ինտենսիվության, բուսախտածին միկրոօրգանիզմների նկատմամբ զգայունության պատճառով։ Օդի օպտիմալ և կայուն ջերմաստիճանի ու խոնավության պահպանումն անհրաժեշտ պայման է որոշակի ժամանակահատվածում վարունգի որակի պահպանման համար։ Փոխադրման ընթացքում ջերմաստիճանի ու խոնավության պարամետրերը բազմիցս կտրուկ փոխվում են։ Արդյունքում սպառողին հասցնելու փուլերում (10, 14 օր) վարունգները կորցնում են զանգվածի 9-17%-ը։ Զանգվածի կորստի վրա էապես ազդում են սորտային առանձնահատկությունները (կեղևի կառուցվածքը), հասունության աստիճանը (կոռնիշոն, կանաչապտուղ) և այլ գործոններ։
Ֆիզիոլոգիապես պակաս հասուն կոռնիշոնները, որոնց կեղևի կուտիկուլան դեռ ձևավորված չէ, կանաչապտուղների համեմատ կորցնում են 2-3%-ով ավելի զանգված (հիմնականում խոնավություն)։ Փորձի 6-րդ օրը՝ հիմնական փուլում (+10-12°C-ում փոխադրում), տեսանելի տարբերություններ առաջացան ստուգիչ և «Fitomag»-ով մշակված պտուղների միջև. ստուգիչ պտուղները սկսեցին դեղնել, իսկ մշակվածները մնացին կանաչ։
Հիմնական պահպանման 10 օրից +3 օր հետո (վաճառքի փուլ) կոռնիշոնների՝ «Fitomag»-ով մշակման տարբերակում պտուղների 80,6%-ը մնաց թարմ ու կանաչ, 14,9%-ի կեղևը դեղնեց, 4,5%-ի մոտ գրանցվեցին սնկային հիվանդություններ, մինչդեռ ստուգիչ տարբերակում ստանդարտ պտուղները կազմեցին միայն 36,4%, ոչ ստանդարտ (գերհասունացած, դեղին) և փտած պտուղները՝ համապատասխանաբար 52,7 և 10,9%։ Կանաչապտուղների՝ «Fitomag»-ով մշակման տարբերակում 85,1%-ը մնաց թարմ ու կանաչ, 14,9%-ի կեղևը դեղնեց, սնկային հիվանդություններ չկային, մինչդեռ ստուգիչում ստանդարտ պտուղները կազմեցին միայն 53,3%, ոչ ստանդարտ (գերհասունացած, դեղին) և փտած պտուղները՝ համապատասխանաբար 36,7 և 10,0%
Հիմնական պահպանման 14 օր +3 օր (վաճառքի փուլ).
14 օր պահպանելուց հետո էթիլենարգելակիչի արդյունավետությունը զգալիորեն նվազում է. թեև 1-MCP-ով մշակված կոռնիշոնների և կանաչապտուղների համապատասխանաբար 81,8 և 82,2%-ը մնացել էին թարմ ու կանաչ, սնկային հիվանդություններից կորուստները զգալի աճել էին՝ համապատասխանաբար մինչև 15,2 և 6,7%։ Վարունգի ստուգիչ խմբաքանակներում (կոռնիշոն, կանաչապտուղ) ոչ ստանդարտ (դեղին) և փտած պտուղների բաժինն աճել էր համապատասխանաբար մինչև 60,8 և 83,1%, ինչը ապացուցում է չմշակված պտուղների փոխադրման աննպատակահարմարությունը։ Նման արդյունքներ ստացվել են ևս 4 հիբրիդների՝ F1 Շչեդրիկ, F1 Ուգլիչ, F1 Մուրաշկա և F1 Ուստյուգ համար։ Հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչով մշակումն ամեն անգամ էապես չի նվազեցնում պտուղների զանգվածի կորուստը։ Սակայն միանշանակ հաստատվել է, որ «Fitomag»-ով մշակումը պահպանում է տարբեր հասունությամբ հավաքված վարունգի (կոռնիշոն, կանաչապտուղ) ապրանքային որակը 10 օր + 3-5 օր (սպառողին հասցնելու փուլ)։ Փոխադրման ընթացքում փոփոխվող պահպանման գործոնների նկատմամբ կանաչապտուղների դիմադրունակությունն ավելի բարձր է. դրանց զանգվածի կորուստը փոքր է, սնկային փտումների նկատմամբ դիմադրությունը՝ բարձր։ Պահպանման ժամկետը մինչև 14 օր երկարացնելն աննպատակահարմար է՝ սնկային փտումների, գերհասունացման և ապրանքային որակի նվազման պատճառով կորուստների զգալի աճի հետևանքով։ Մեր կարծիքով դա կապված է վարունգի վրա «Fitomag»-ի արգելակող ազդեցության սահմանափակ տևողության հետ։
Շլոր։ Կուբանսկայա կոմետա սորտ։
Շլորը պատկանում է կլիմակտերիկ մշակաբույսերի խմբին։ Սակայն ծառից չափազանց վաղ քաղած պտուղները չեն կարող հետհասունանալ. դրանք մնում են կոշտ, անհամ և չեն հասնում սպառողական հասունության։ Սպառողական հասունությամբ հավաքված պտուղներն արագ գերհասունանում են, գորշանում, ախտահարվում սնկային հիվանդություններով, ինչը խիստ սահմանափակում է հեռավոր փոխադրումները։ Սպառողական հասունությունից 2-3 օր առաջ քաղած պտուղները որոշ ժամանակ կարող են ավելի լավ պահպանել նախնական ապրանքային և համային որակը (պահպանման օպտիմալ ջերմաստիճանում), իսկ ջերմաստիճանը բարձրանալիս հետհասունանում են, ինչը հաստատվեց նաև հետազոտություններում։ Փորձի 10-րդ օրը տեսանելի տարբերություններ առաջացան «Fitomag»-ով մշակված և չմշակված պտուղների միջև։ Սպառողական հասունությամբ ստուգիչ տարբերակում պտուղների կեղևը սկսեց մգանալ, իսկ պտղամիսը՝ գորշանալ, ինչը գերհասունացման նշան է. մշակված խմբաքանակում այդ դրսևորումները բացակայում էին։ Տեխնիկական հասունությամբ քաղած խմբաքանակներում 10 օր պահպանումից հետո տարբերակների միջև տեսանելի տարբերություններ չկային։
20 օր պահպանում T=+2 ... 4°C-ում + 3 օր T=+10 ... 12°C-ում (վաճառքի փուլ)։
Փորձի ընթացքում պտուղների զանգվածի կորուստը կազմեց 2-3,2%։ Սպառողական հասունությամբ շլորի պտուղները կորցրին ավելի շատ խոնավություն, քան տեխնիկական հասունությամբ պտուղները, իսկ «Fitomag»-ով մշակվածները՝ ավելի քիչ, քան չմշակվածները։ Հետբերքահավաքային մշակումը կայունացրեց տեխնիկական հասունությամբ քաղած շլորի ֆիզիոլոգիական վիճակը՝ ջերմաստիճանի և խոնավության բազմակի ու զգալի տատանումների պայմաններում։ Արդյունքում վաճառքի փուլում այս տարբերակի պտուղների 97,2%-ը դասվեց ստանդարտներին։ Ստանդարտ պտուղների համտեսային գնահատականը՝ 4,4 միավոր։ Սպառողական հասունությամբ քաղած պտուղների մշակման արդյունավետությունը զգալի ցածր էր. ստանդարտ պտուղներ՝ 83,3%, ոչ ստանդարտ և խոտանված՝ համապատասխանաբար 12,0 և 4,7%։ Ստանդարտ պտուղների համտեսային գնահատականը՝ 4,5 միավոր։
Սպառողական հասունությամբ քաղած շլորի չմշակված խմբաքանակները փորձի ընթացքում գերհասունացան. պտուղների 41,7%-ի կեղևը մգացել և պտղամիսը գորշացել էր, 16%-ն ախտահարվել էր սնկային վարակով։ Ստանդարտ պտուղների համտեսային գնահատականը՝ 3,2 միավոր։ Տեխնիկական հասունությամբ քաղած չմշակված շլորի ապրանքային որակը զգալի բարձր էր սպառողական հասունությամբ քաղածից, սակայն գերհասունացման և սնկային փտումների վտանգները բարձր էին՝ համապատասխանաբար 6,9 և 7,2%։ Ստանդարտ պտուղների համտեսային գնահատականը՝ 4,0 միավոր։ Այսպիսով, փոխադրման համար նախատեսված շլորը պետք է քաղել տեխնիկական հասունությամբ. սպառողական հասունությամբ քաղած պտուղներն արագ գերհասունանում են և մեծ կորուստներ ունեն մանրէաբանական հիվանդություններից։ «Fitomag»-ով մշակումը կայուն կերպով արգելակում է տեխնիկական հասունությամբ քաղած պտուղների խմբաքանակների հասունացումը և համապատասխանաբար նվազեցնում գերհասունացման ու սնկային փտումների կորուստները։ Հասուն պտուղների մշակումը որոշ չափով արգելակում է հասունացումը, սակայն չի պաշտպանում կեղևի և պտղամսի գորշացումից ու սնկային փտումներից։
Պետք է նշել, որ սալորի պտուղները «Fitomag»-ով մշակելու դրական արդյունքներ ստացվել են նաև արդյունաբերական մասշտաբով («Սադ-Գիգանտ», Կրասնոդարի երկրամաս)։
Խնձոր։ Մելբա սորտ (քաղի ամսաթիվը՝ 8.08.08)։ Փորձի տարբերակները՝ պտուղների 23 և 33 օր պահպանում, առանց մշակման և «Fitomag»-ով մշակմամբ։
Ամառային հասունացման պտուղներն ունեն ցածր պահպանունակություն և հետբերքահավաքային հասունացման կարճ շրջան՝ շնչառության ու հասունացման հորմոնի՝ էթիլենի կուտակման բարձր ինտենսիվության պատճառով։ Ամառային խնձորների այս առանձնահատկությունները պայմանավորում են սպառման կարճ շրջանն ու փոխադրման մեծ վտանգները (ապրանքային որակի նվազում, գերհասունացում, փտումներ)։ Պտուղների պահպանման ֆիզիոլոգիական հիմքը էթիլենի կենսասինթեզի և դրա բացասական դերի արդյունավետ արգելակումն է։ Որքան ցածր է էթիլենի պարունակությունը պտուղներում, այնքան երկար է դրանց հետբերքահավաքային հետհասունացումը։ «Fitomag»-ով հետբերքահավաքային մշակումը արգելակեց պտուղների հասունացումը։ Պահպանման 3-րդ օրը ստուգիչ և մշակված պտուղներում էնդոգեն էթիլենը համապատասխանաբար 20,6 և 0,50 ppm էր, իսկ փորձի երկու շաբաթից հետո (հիմնական փուլը՝ փոխադրում +2-4°C-ում) ի հայտ եկան տեսանելի տարբերություններ. չմշակված պտուղների կեղևի ծածկագույնը (անտոցիաններ) ավելի ինտենսիվ էր։
23 օր պահպանում T=+2 ... 4°C-ում + 5 օր T=+l0 ... 12°C-ում (վաճառքի փուլ)։
Փորձի ամբողջ ընթացքում ջերմաստիճանի և խոնավության բազմակի ու կտրուկ տատանումներին հակառակ՝ «Fitomag»-ով մշակումը կայունացրեց պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակը. էնդոգեն էթիլենի պարունակությունն ու պտղամսի կարծրությունը համապատասխանաբար 2,33 ppm և 6,5 կգ/սմ2 էին։ Ստուգիչ պտուղներում էնդոգեն էթիլենը սկզբնականի համեմատ աճեց ավելի քան 100 անգամ՝ հասնելով 370 ppm-ի, իսկ կարծրությունը 7,2-ից նվազեց մինչև 4,8 կգ/սմ2։ Այս փուլում փորձի տարբերակներում ֆիզիոլոգիական և մանրէաբանական հիվանդություններ չկային։ 33 օր պահպանում T=+2 ... 4°C-ում + 5 օր T=+10 ... 12°C-ում։ Ամառային խնձորների պահպանման տևողությունը մինչև 33 օր երկարացնելիս «Fitomag»-ով մշակված խմբաքանակների կարծրությունը մնաց բարձր՝ 6,1 կգ/սմ2, թեև կարճ պահպանման (23 օր) համեմատ նվազեց 0,4 կգ/սմ2-ով, իսկ էնդոգեն էթիլենը մնաց կայուն ցածր՝ 3,58 ppm։ Չմշակված պտուղներում էնդոգեն էթիլենը սկսեց նվազել (310,7 ppm)՝ 23 օրվա 370 ppm-ի համեմատ, ինչը համապատասխանում է հասունացման հետկլիմակտերիկ փուլին (քայքայումը գերակշռում է սինթեզին) և հաստատվում է կարծրության՝ 4,8-ից 4,4 կգ/սմ2 նվազումով։ Ստուգիչ տարբերակում առաջացան սնկային հիվանդություններ՝ 5,2%. բոլոր դեպքերը կապված էին վերքային վարակի հետ (ծակոց և այլ մեխանիկական վնասվածքներ)։ Մշակված տարբերակներում վնասված պտուղների սնկային վարակի զարգացում չգրանցվեց։ Հետազոտությունը ցույց տվեց, որ «Fitomag»-ով մշակումը հուսալիորեն արգելակում է պտուղների շնչառությունն ու էթիլենի արտազատումը թե՛ ցածր (+2-4°C), թե՛ բարձր պահպանման ջերմաստիճանում։ Չմշակված Մելբա պտուղների էթիլենի արտազատումը T=+2-4°C-ում կազմեց 40,16 մկլ/կգ ժամ՝ մշակվածից 69 անգամ ավելի։ Չմշակված պտուղների ածխաթթու գազի արտազատումը 2 անգամ ավելի էր մշակվածից (համապատասխանաբար 2,04 և 0,99 մլ/կգ ժամ), որոնք պահպանման ընթացքում ավելի քիչ ջերմություն են անջատում։ Պահպանման ջերմաստիճանը +25-30°C բարձրացնելիս (փոխադրման, բեռնման, բեռնաթափման և այլ փուլեր) մշակված ու չմշակված պտուղների գազարտազատման հարաբերակցությունը պահպանվում է, սակայն ցուցանիշներն աճում են տասնյակ անգամներ՝ պայմանավորելով արագ գերհասունացումը։ Էթիլենի արտազատումը համապատասխանաբար 177,05 և 2,50 մկլ/կգ ժամ էր, ածխաթթու գազինը՝ 15,31 և 1,43 մլ/կգ ժամ։ Այսպիսով, Մելբա ամառային սորտի պտուղների մշակումը էթիլենարգելակիչով հուսալիորեն արգելակում է շնչառությունը, ջերմատվությունն ու էթիլենի կուտակումը՝ նվազեցնելով զանգվածի կորուստը, պահպանելով ապրանքային ու համային որակը և նվազեցնելով սնկային վարակից կորուստները։ 1-MCP-ով մշակված Մելբա պտուղները սպառողին հասցնելու բոլոր փուլերից (38 օր) հետո պահպանում են պտղամսի բարձր կարծրություն՝ 6,1 կգ/սմ2 (ստուգիչ՝ 3,2 կգ/սմ2), հաճելի համ ու հյութալիություն։ «Fitomag»-ով մշակված պտուղների համտեսային գնահատականը 4,8 միավոր էր, ստուգիչինը՝ 3,2։ Բացի այդ, էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչով մշակումը զգալի նվազեցնում է օպտիմալ ջերմաստիճանի պահպանման ծախսերը և զսպում մթնոլորտում CO2-ի ավելցուկային կուտակումը՝ գործոններ, որոնք մեծապես որոշում են փոխադրումների տնտեսական արդյունավետությունը։
Ստացված տվյալները ցույց են տալիս ամառային խնձորի սորտերը էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչով երկաթուղային տրանսպորտով (սառեցվող վագոններով) փոխադրելու տեխնոլոգիայի կիրառման հնարավորությունը։
Մելբա ամառային սորտի պտուղների պահպանումը ծայրահեղ բարձր՝ +20 ... 25°C ջերմաստիճանում։
Ամառային խնձորների պահպանման և փոխադրման սահմանափակ ժամանակահատվածը նույնիսկ սառնարանային վագոններում բացառում է ամռանը դրանց փոխադրումը ծածկված, չսառեցվող վագոններով։ Հետազոտությունը ցույց տվեց, որ «Fitomag»-ով մշակված Մելբա պտուղները կարող են պահպանել ապրանքային և համային բարձր որակ մինչև 10 օր՝ օդի ծայրահեղ բարձր ջերմաստիճանում (+25°C)։ 10 օրից հետո չմշակված պտուղների ապրանքային և համային որակը զգալի նվազեց (խամրած, փխրուն, անհամ), կարծրությունն իջավ մինչև 3,3 կգ/սմ2, էնդոգեն էթիլենը հասավ 693,7 ppm-ի, փտումից և քայքայումից կորուստները համապատասխանաբար 15,3 և 7,7% էին։ 10 օր պահպանումից հետո «Fitomag»-ով մշակված պտուղները պահպանեցին բարձր ապրանքային և համային որակ՝ կարծրություն 5,7 կգ/սմ2, համտեսային գնահատական 4,5 միավոր (ստուգիչ՝ 2,5)։ Պետք է նշել, որ այդ պահին մշակված պտուղներում էթիլենը հասավ 488,3 ppm-ի՝ վկայելով գերհասունացման մասին («Fitomag»-ի պաշարը սպառվել էր)։ 15 օրից հետո ստուգիչ և մշակված պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակը համապատասխանում էր հասունացման հետկլիմակտերիկ փուլին (էթիլեն՝ համապատասխանաբար 1038,5 և 642,8 ppm), կարծրությունը շատ ցածր էր՝ 2,5 և 3,9 կգ/սմ2։ Սակայն մշակված պտուղների ապրանքային որակն ու պահպանունակությունը զգալի բարձր էին։ Չմշակված և մշակված խմբաքանակներում քայքայումից ու փտումից ընդհանուր կորուստները համապատասխանաբար 69,2 և 9,8% էին, համտեսային գնահատականը՝ 1,8 և 3,1 միավոր։ Այնուամենայնիվ, տվյալները ցույց են տալիս ծայրահեղ բարձր ջերմաստիճանում «Fitomag»-ով մշակված խմբաքանակների պահպանումը մինչև 10 և ավելի օր երկարացնելու աննպատակահարմարությունը։ Այսպիսով, «Fitomag»-ով մշակումը պահպանում է Մելբա ամառային սորտի պտուղների որակն ու սննդային արժեքը 7-10 օր T=+20 ... 25°C-ում՝ օպտիմալ քաղի ժամկետների և ժամանակին մշակման դեպքում։
