← Материалдарға

Тез бұзылатын жемістер мен көкөністерді тасымалдау технологиялары

Елдің өнеркәсіп орталықтарының тұрғындарын балғын жемістермен және көкөністермен қамтамасыз ету үшін оларды алыс қашықтықтарға (4 мың…

Тез бұзылатын жемістер мен көкөністерді тасымалдау технологиялары
Толық материалды оқу

Елдің өнеркәсіп орталықтарының тұрғындарын балғын жемістермен және көкөністермен қамтамасыз ету үшін оларды алыс қашықтықтарға (4 мың км-ге дейін) тасымалдау қажет.

Алайда қолданыстағы технологиялар өнім сапасының ұзақ мерзім сақталуын жеткілікті қамтамасыз етпейді.

Қазіргі технологиялардың аса елеулі кемшіліктері: — температура және ылғалдылықпен қатар тасымалдаудың оңтайлы режимін айқындайтын маңызды параметр — газды ортаның қажетті құрамын қалыптастыру және сақтау мүмкіндігінің жоқтығы; — кейбір тропикалық жемістер, сүйекті жемістер, алманың және алмұрттың жазғы сорттары, жидектер, қияр, қызанақ және т.б. кәдімгі тоңазыту режимінде шектеулі уақыт (бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін) сақталады және тасымалданады. Мұндай жүктерді жеткізудің шекті мерзімі көбіне тиеу, тасымалдау және сату уақытымен шамалас; — төмен температура кейбір жемістерде биологиялық процестерді бұзып, физиологиялық аурулар мен зақымдардың дамуына әкеледі. Аталған себептер теміржол көлігімен тасымалдау кезінде жемістер мен көкөністердің сапасын сақтаудың жаңа озық тәсілдерін, мұндай тасымалдың техникалық жабдықтары мен технологиясын іздеуге бағыттайды. Этиленнің шамадан тыс жиналуы — жемістер мен көкөністерді сақтау және тасымалдау кезіндегі сапа төмендеуінің және көптеген аурулардың негізгі себебі [5]. 1-метилциклопропен (1-MCP) негізіндегі отандық ноу-хау — этилен тежегіші «Fitomag» препараты И.В. Мичурин атындағы Бүкілресейлік бау-бақша ғылыми-зерттеу институтының (жетекшісі — РАСХН академигі В.А. Гудковский) және Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің (жетекшісі — проф. В.Ф. Швец) бірегей бірлескен әзірлемесі.

Жаңа технологияның мәні — жемістер мен көкөністерді газ тәрізді этилен тежегішімен өте төмен концентрацияда (0,5-1,0 ppm) өңдеу. Өңдеуден кейін жемістер мен көкөністердің көптеген түрі сапасын елеулі жоғалтпай ұзақ сақталып, тасымалдана алады. Қолданылатын концентрацияларда препарат адам денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіпсіз, оны қолдануға Роспотребнадзор рұқсаты бар.

Зерттеу нәтижелері.

Қияр. F1 Бобрик буданы. Тәжірибе нұсқалары: корнишондар, көк қиярлар; 10 және 14 күн сақтау; «Fitomag» препаратымен өңделген және өңделмеген.

Қияр — тасымалдауға күрделі өнім. Оның сақталғыштығы төмен. Бұған ұлпаларының суға қанықтығы (шамамен 95%), зат алмасудың, тыныс алудың және ылғал жоғалтудың жоғары қарқыны, фитопатогендік микроорганизмдерге сезімталдығы себеп. Ауаның оңтайлы әрі тұрақты температурасы мен ылғалдылығын ұстау — қияр сапасын белгілі бір уақыт сақтау үшін қажетті шарт. Тасымалдау кезінде температура мен ылғалдылық параметрлері бірнеше рет күрт өзгереді. Соның нәтижесінде тұтынушыға жеткізу кезеңдерінде (10, 14 күн) қияр массасының 9-17%-ын жоғалтады. Жеміс массасының кемуіне сорт ерекшеліктері (қабығының құрылымы), жетілу дәрежесі (корнишон, көк қияр) және басқа факторлар елеулі әсер етеді.

Физиологиялық тұрғыдан аз жетілген, қабық кутикуласы қалыптаспаған корнишондар көк қиярларға қарағанда массасын 2-3%-ға көбірек (негізінен ылғал есебінен) жоғалтады. Тәжірибенің негізгі кезеңіне (+10-12°С-та тасымалдау) сәйкес келетін 6-тәулікте бақылаудағы және «Fitomag»-пен өңделген жемістер арасында көзге көрінетін айырмашылық пайда болды: бақылаудағы қиярлар сарғая бастады, ал өңделгендері жасыл қалды. 

10 күн негізгі сақтау +3 күннен кейін (сату кезеңі) Корнишон нұсқасында «Fitomag»-пен өңделген жемістердің 80,6%-ы балғын, жасыл қалды, 14,9%-ында қабықтың сарғаюы, 4,5%-ында саңырауқұлақ аурулары байқалды. Бақылауда стандартты жемістердің тек 36,4%-ы қалды, стандартқа сай емес (шамадан тыс піскен, сары) және шіріген жемістер тиісінше 52,7 және 10,9% болды. Көк қияр нұсқасында «Fitomag»-пен өңделген жемістердің 85, 1%-ы балғын, жасыл қалды, 14,9%-ында қабықтың сарғаюы байқалды, саңырауқұлақ аурулары болмады. Бақылауда стандартты жемістер тек 53,3% болып, стандартқа сай емес (шамадан тыс піскен, сары) және шіріген жемістер тиісінше 36,7 және 10,0% болды.

14 күн негізгі сақтау +3 күн (сату кезеңі). 

14 күн сақтаудан кейін этилен тежегішін қолдану тиімділігі айтарлықтай төмендейді. 1-MCP-пен өңделген корнишон және көк қияр нұсқаларында жемістердің тиісінше 81,8 және 82,2%-ы балғын әрі жасыл қалса да, саңырауқұлақ ауруларынан болатын шығындар тиісінше 15,2 және 6,7%-ға дейін едәуір өсті. Бақылаудағы қияр партияларында (корнишон, көк қияр) стандартқа сай емес (сары) және шіріген жемістер үлесі тиісінше 60,8 және 83,1%-ға дейін өсті. Бұл өңделмеген өнімді тасымалдаудың орынсыздығын дәлелдейді. Ұқсас нәтижелер тағы 4 буданда — F1 Щедрик, F1 Углич, F1 Мурашка, F1 Устюг — алынды. Зерттеулер этилен биосинтезінің тежегішімен өңдеу жеміс массасының кемуін әрдайым елеулі азайтпайтынын көрсетті. Алайда «Fitomag» препаратымен өңдеу әртүрлі жетілу дәрежесінде жиналған қиярдың (корнишон, көк қияр) тауарлық сапасын 10 күн + 3-5 күн (тұтынушыға жеткізу кезеңі) сақтайтыны анықталды. Тасымалдау кезінде өзгеретін сақтау факторларына төзімділік әлеуеті көк қиярда жоғары: массасының кемуі аз, саңырауқұлақ шірігіне төзімділігі жоғары. Қиярды сақтау мерзімін 14 күнге дейін ұзарту саңырауқұлақ шірігі, шамадан тыс пісу және тауарлық сапаның төмендеуі салдарынан шығындардың едәуір өсуіне байланысты орынсыз. Біздің ойымызша, мұның себебі — «Fitomag» препаратының қиярға тежеуші әсер ету мерзімінің шектеулі болуы.

Алша. Кубанская комета сорты.

Алша климактериялық дақылдар тобына жатады. Алайда ағаштан тым ерте жиналған жемістер пісіп жетіле алмайды: қатты, дәмсіз күйінде қалып, тұтынушылық жетілу дәрежесіне жетпейді. Тұтынушылық жетілу кезінде жиналған жемістер тез шамадан тыс пісіп, қоңырланып, саңырауқұлақ ауруларына шалдығады. Бұл алыс қашықтыққа тасымалдау мүмкіндігін күрт шектейді. Тұтынушылық жетілуге 2-3 тәулік қалғанда жиналған жемістердің тауарлық және дәмдік сапасын бастапқы деңгейде (оңтайлы сақтау температурасында) белгілі уақыт ұстау әлеуеті жоғары, ал температура көтерілгенде олар пісіп жетіле алады. Мұны зерттеулер де растады. Тәжірибенің 10-тәулігінде «Fitomag»-пен өңделген және өңделмеген жемістер арасында көзге көрінетін айырмашылық пайда болды. Бақылаудың тұтынушылық жетілу нұсқасында жемістер қабығы қарайып, жұмсағы қоңырлана бастады, бұл шамадан тыс пісудің белгісі; өңделген партияда мұндай белгілер болмады. Техникалық жетілу кезінде жиналған партияларда 10 күн сақтаудан кейін зерттелетін нұсқалар арасында көзге көрінетін айырмашылық болмады.

Т=+2 ... 4°С-та 20 күн сақтау + Т=+10 ... 12°С-та 3 күн (сату кезеңі).

Тәжірибе кезеңінде жеміс массасының кемуі 2-3,2% болды. Тұтынушылық жетілу кезіндегі алша техникалық жетілудегіден, ал өңделмегені «Fitomag»-пен өңделгеннен көбірек ылғал жоғалтты. Жинаудан кейінгі өңдеу техникалық жетілу кезінде жиналған алшаның физиологиялық күйін тұрақтандырды (температура мен ылғалдылық бірнеше рет елеулі өзгергенде). Нәтижесінде сату кезеңінде бұл нұсқада жемістердің 97,2%-ы стандартты деп танылды. Стандартты жемістердің дәм бағасы — 4,4 балл. Тұтынушылық жетілу кезінде жиналған жемістерді «Fitomag»-пен өңдеу тиімділігі едәуір төмен: стандартты жемістер 83,3%, стандартқа сай емес және жарамсыздары тиісінше 12,0 және 4,7%. Стандартты жемістердің дәм бағасы — 4,5 балл.

Тұтынушылық жетілу кезінде жиналған өңделмеген алша партиялары тәжірибе кезеңінде шамадан тыс пісті: жемістердің 41,7%-ында қабықтың қараюы және жұмсақтың қоңырлануы, 16%-ында саңырауқұлақ инфекциясы байқалды. Стандартты жемістердің дәм бағасы — 3,2 балл. Техникалық жетілу кезінде жиналған өңделмеген алшаның тауарлық сапасы тұтынушылық жетілуде жиналғаннан едәуір жоғары, бірақ шамадан тыс пісу мен саңырауқұлақ шірігінің қаупі жоғары — тиісінше 6,9 және 7,2%. Стандартты жемістердің дәм бағасы — 4,0 балл. Демек, тасымалдауға арналған алшаны техникалық жетілу кезінде жинау қажет; тұтынушылық жетілуде жиналған жемістер тез шамадан тыс піседі және микробиологиялық аурулардан болатын шығындары жоғары. «Fitomag»-пен өңдеу техникалық жетілуде жиналған партияларда пісуді тұрақты тежеп, шамадан тыс пісу мен саңырауқұлақ шірігінен болатын шығындарды азайтады. Піскен жемістерді препаратпен өңдеу пісуді белгілі дәрежеде тежейді, бірақ қабық пен жұмсақтың қоңырлануынан және саңырауқұлақ шірігінен қорғамайды.

Алхорыны «Fitomag» препаратымен өңдеудің оң нәтижелері өнеркәсіптік ауқымда алынғанын атап өткен жөн (Сад-Гигант, Краснодар өлкесі).

Алма. Мелба сорты (жинау күні 8.08.08). Тәжірибе нұсқалары: жемістерді 23 және 33 күн сақтау; «Fitomag» препаратымен өңделмеген және өңделген.

Жазда пісетін жемістердің сақталғыштығы төмен, жинаудан кейінгі пісу кезеңі қысқа, бұл тыныс алу мен пісу гормоны — этиленнің жиналу қарқындылығының жоғарылығына байланысты. Жазғы алма сорттарының бұл ерекшеліктері қысқа тұтыну кезеңін және тасымалдаудағы үлкен тәуекелдерді (тауарлық сапаның төмендеуі, шамадан тыс пісу, шірік) анықтайды. Жемістерді сақтаудың физиологиялық негізі — этилен биосинтезін және оның жағымсыз рөлін тиімді тежеу. Жемістердегі этилен мөлшері неғұрлым төмен болса, жинаудан кейінгі пісіп жетілу кезеңі соғұрлым ұзақ болады. Жинаудан кейін «Fitomag»-пен өңдеу пісуді тежеді. Сақтаудың 3-күнінде бақылаудағы және өңделген жемістерде эндогендік этилен тиісінше 20,6 және 0,50 ppm болды. Тәжірибенің екі аптасынан кейін (негізгі кезең — +2-4°С-та тасымалдау) көзге көрінетін айырмашылық пайда болды: өңделмеген жемістерде қабықтың жабын түсі (антоциандар) өңделгендерге қарағанда қарқынды болды.

Т=+2 ... 4°С-та 23 күн сақтау + T=+10 ... 12°С-та 5 күн (сату кезеңі). 

Тәжірибе бойы температура мен ылғалдылық бірнеше рет күрт ауытқыса да, «Fitomag»-пен өңдеу жемістердің физиологиялық күйін тұрақтандырды: эндогендік этилен мөлшері және жұмсақ қаттылығы тиісінше 2,33 ppm және 6,5 кг/см2 болды. Бақылаудағы жемістерде эндогендік этилен бастапқыдан 100 еседен астам артып, 370 ppm-ге жетті, ал қаттылық 7,2-ден 4,8 кг/см2-ге төмендеді. Бұл кезеңде зерттелген нұсқаларда физиологиялық және микробиологиялық аурулар болмады. Т=+2 ... 4°С-та 33 күн сақтау + Т=+10 ... 12°С-та 5 күн. Жазғы алманы 33 күнге дейін сақтау мынадай нәтиже берді: «Fitomag»-пен өңделген партияларда қаттылық жоғары — 6,1 кг/см2 болып қалды, қысқарақ сақтау мерзімімен (23 күн) салыстырғанда 0,4 кг/см2-ге азайды; эндогендік этилен тұрақты төмен — 3,58 ppm болды. Өңделмеген жемістерде эндогендік этилен 23 күн сақтаудағы 370 ppm-мен салыстырғанда төмендей бастады (310,7 ppm). Бұл пісудің постклимактериялық кезеңіне (ыдырау синтезден басым) сәйкес келеді және қаттылықтың 4,8-ден 4,4 кг/см2-ге төмендеуімен расталады. Бақылауда саңырауқұлақ аурулары — 5,2% байқалды; барлық жағдайда бұл жарақат инфекциясына (тесілу және басқа механикалық зақымдар) байланысты болды. Өңделген нұсқаларда зақымдалған жемістерде саңырауқұлақ инфекциясы дамымады. Зерттеулер «Fitomag»-пен өңдеу төмен (+2-4°С) және жоғары сақтау температурасында тыныс алу мен этилен бөлу қарқындылығын сенімді тежейтінін көрсетті. Мелба сортының өңделмеген жемістерінде Т=+2-4°С кезінде этилен бөлу 40,16 мкл/кг сағ болды, бұл өңделгеннен 69 есе көп. Өңделмеген жемістердің көмірқышқыл газын бөлуі өңделгеннен 2 есе жоғары (тиісінше 2,04 және 0,99 мл/кг сағ), ал өңделгендер сақтау кезінде аз жылу бөледі. Температура +25-30°С-қа көтерілгенде (тасымалдау, тиеу, түсіру және т.б. кезеңдері), өңделген және өңделмеген жемістер арасындағы газ бөлу қарқындылығының арақатынасы сақталады, бірақ көрсеткіштер ондаған есе өседі. Бұл мұндай жағдайда тез шамадан тыс пісуді анықтайды. Этилен бөлу қарқындылығы тиісінше 177,05 және 2,50 мкл/кг сағ, көмірқышқыл газын бөлу — 15,31 және 1,43 мл/кг сағ болды. Демек, Мелба жазғы сортының жемістерін этилен тежегішімен өңдеу тыныс алуды, жылу бөлуді және этилен жиналуын сенімді тежейді. Бұл масса шығынын азайтып, тауарлық және дәмдік сапаны сақтап, саңырауқұлақ инфекциясынан болатын шығындарды азайтады. 1-MCP-пен өңделген Мелба жемістері тұтынушыға жеткізудің барлық кезеңінен кейін (38 күн) жұмсақтың жоғары қаттылығын — 6,1 кг/см2 (бақылау — 3,2 кг/см2), жағымды дәмі мен шырындылығын сақтайды. «Fitomag»-пен өңделген жемістердің дәм бағасы — 4,8 балл, бақылаудағылар — 3,2 балл болды. Бұған қоса, этилен биосинтезі тежегішімен өңдеу оңтайлы температураны ұстау шығынын едәуір азайтып, атмосферада СО2 шамадан тыс жиналуын тежейді (бұлар тасымалдаудың экономикалық тиімділігін елеулі анықтайтын параметрлер).

Алынған деректер этилен биосинтезінің тежегішін қолданып, жазғы алма сорттарын теміржол көлігімен (салқындатылатын вагондарда) тасымалдау технологиясын пайдалану мүмкіндігін көрсетеді.

Мелба жазғы сортының жемістерін өте жоғары +20 ... 25°С температурада сақтау.

Жазғы алма сорттарын сақтау мен тасымалдау мерзімі тіпті рефрижератор вагондарында да шектеулі болғандықтан, оларды жазда жабық вагондарда (салқындатусыз) тасымалдау мүмкін емес. Зерттеулер «Fitomag»-пен өңделген Мелба жемістерінің өте жоғары ауа температурасында (+25°С) 10 тәулікке дейін сақтағанда тауарлық және дәмдік сапасын жоғары деңгейде ұстау әлеуетін көрсетті. 10 күннен кейін өңделмеген жемістердің тауарлық және дәмдік сапасы едәуір төмендеді (солғын, борпылдақ, дәмсіз), жұмсақ қаттылығы 3,3 кг/см2-ге түсті, эндогендік этилен 693,7 ppm-ге жетті, шірік пен ыдыраудан болатын шығын тиісінше 15,3 және 7,7% болды. «Fitomag»-пен өңделген жемістер 10 күннен кейін жоғары тауарлық және дәмдік сапасын сақтады: қаттылығы — 5,7 кг/см2, дәм бағасы — 4,5 балл (бақылау — 2,5 балл). Осы кезде өңделген жемістерде этилен 488,3 ppm-ге жетті, бұл шамадан тыс пісудің белгісі («Fitomag» препаратының ресурсы таусылған). 15 күннен кейін бақылаудағы және өңделген жемістердің физиологиялық күйі пісудің постклимактериялық кезеңіне сәйкес келді (этилен тиісінше 1038,5 және 642,8 ppm), қаттылығы өте төмен — 2,5 және 3,9 кг/см2 болды. Дегенмен өңделген жемістердің тауарлық сапасы мен сақталғыштығы бақылаудан әлдеқайда жоғары. Өңделмеген және өңделген партияларда ыдырау мен шіріктен жалпы шығын тиісінше 69,2 және 9,8%, дәм бағасы 1,8 және 3,1 балл болды. Алайда деректер өте жоғары температурада «Fitomag»-пен өңделген партияларды 10 және одан көп күн сақтаудың орынсыздығын көрсетеді. Демек, Мелба жазғы сортының жемістерін «Fitomag»-пен өңдеу Т=+20 ... 25°С-та 7-10 күн сақтау кезінде сапасы мен тағамдық құндылығын сақтайды (оңтайлы жинау мерзімі және уақтылы өңдеу жағдайында).

 

Материалдарға