← Materiallarga

Tez buziladigan meva va sabzavotlarni tashish texnologiyalari

Mamlakatning sanoat markazlari aholisini yangi meva va sabzavotlar bilan ta'minlash uchun ularni uzoq masofalarga (4 ming…

Tez buziladigan meva va sabzavotlarni tashish texnologiyalari
To'liq materialni o'qish

Mamlakatning sanoat markazlari aholisini yangi meva va sabzavotlar bilan ta'minlash uchun ularni uzoq masofalarga (4 ming km gacha) tashish zarur bo'ladi.

Biroq mavjud texnologiyalar mahsulot sifatini uzoq muddat saqlashni yetarli darajada ta'minlamaydi.

Hozir qo'llanayotgan texnologiyalarning eng muhim kamchiliklari: — harorat va namlik bilan bir qatorda tashishning maqbul rejimini belgilovchi eng muhim ko'rsatkich bo'lgan gaz muhitining zarur tarkibini yaratish va saqlash imkoniyati yo'qligi; — ayrim tropik mevalar, danakli mevalar, olma va nokning yozgi navlari, rezavor mevalar, bodring, pomidor va shu kabilar odatiy sovutish rejimida cheklangan saqlash va tashish muddatiga (bir necha kundan bir necha haftagacha) ega. Bunday yuklarni yetkazib berishning eng uzoq muddati ko'pincha yuklash, tashish va sotish vaqtiga teng keladi; — past harorat ayrim mevalarda biologik jarayonlar buzilishiga, fiziologik kasallik va shikastlanishlarga olib keladi. Yuqorida sanalgan sabablar temir yo'l transportidan foydalanishda meva va sabzavotlar sifatini saqlashning yangi ilg'or usullarini izlashga, bunday tashishning texnik jihozlari va texnologiyasini ishlab chiqishga undaydi. Etilenning ortiqcha to'planishi saqlash va tashishda meva va sabzavotlar sifatining pasayishi hamda ko'plab kasalliklar rivojlanishining asosiy sababidir [5]. Mahalliy nou-xau — 1-metilsiklopropen (1-MCP) asosidagi etilen ingibitori «Fitomag» preparati — I.V. Michurin nomidagi Butunrossiya bog'dorchilik ilmiy-tadqiqot instituti (rahbar — РАСХН akademigi V.A. Gudkovskiy) va D.I. Mendeleyev nomidagi Rossiya kimyo-texnologiya universitetining (rahbar — professor V.F. Shvets) noyob qo'shma ishlanmasidir.

Yangi texnologiyaning mohiyati meva va sabzavotlarga gazsimon etilen ingibitori bilan nihoyatda past konsentratsiyalarda (0,5-1,0 ppm) ishlov berishdan iborat. Ishlovdan keyin ko'plab meva va sabzavotlar sifatini jiddiy yo'qotmasdan uzoq vaqt saqlanishi va tashilishi mumkin. Qo'llanadigan konsentratsiyalarda preparat inson salomatligi va atrof-muhit uchun xavfsiz; uni qo'llashga Rospotrebnadzor ruxsati bor.

Tadqiqot natijalari.

Bodring. F1 Bobrik duragayi. Tajriba variantlari: kornishonlar, yetilgan yashil bodringlar; 10 va 14 kun saqlash; «Fitomag» preparati bilan ishlov berilgan va berilmagan.

Bodring tashish uchun murakkab mahsulotdir. Uning saqlanuvchanligi past. Bunga to'qimalarning suvga to'yinganligi (taxminan 95%), modda almashinuvi, nafas olish jadalligi va namlik yo'qotishining yuqoriligi, fitopatogen mikroorganizmlarga kuchli sezuvchanligi sabab bo'ladi. Maqbul va doimiy havo harorati hamda namligini saqlash bodring sifatini muayyan vaqt davomida saqlash uchun zarur shartdir. Tashish sharoitlari harorat va namlik ko'rsatkichlarining takroriy, keskin o'zgarishlarini nazarda tutadi. Natijada iste'molchiga yetkazish bosqichlarida (10, 14 kun) bodringlar massasining 9-17% ini yo'qotadi. Mevalar massasi kamayishiga nav xususiyatlari (po'st tuzilishi), yetilganlik darajasi (kornishon, yetilgan yashil bodring) va boshqa omillar sezilarli ta'sir ko'rsatadi.

Po'st kutikulasi hali shakllanmagan, fiziologik jihatdan kamroq yetilgan kornishonlar yetilgan yashil bodringlarga nisbatan 2-3% ko'proq massa yo'qotadi (asosan namlik hisobiga). Tajribaning asosiy bosqichiga (+10-12°С da tashishga) to'g'ri kelgan 6-kunida nazoratdagi va «Fitomag» bilan ishlov berilgan mevalar o'rtasida ko'rinadigan farqlar paydo bo'ldi: nazoratdagilar sarg'aya boshladi, ishlov berilganlar esa yashilligicha qoldi. 

10 kunlik asosiy saqlash +3 kundan keyin (sotish bosqichi) «Fitomag» bilan ishlov berilgan kornishon variantida mevalarning 80,6% i yangi va yashil bo'lib qoldi, 14,9% ida po'st sarg'ayishi, 4,5% ida zamburug'li kasalliklar qayd etildi. Nazoratda esa standart mevalar atigi 36,4% bo'lib, nostandart (o'ta pishgan, sariq) va chirigan mevalar mos ravishda 52,7 va 10,9% ni tashkil etdi. «Fitomag» bilan ishlov berilgan yetilgan yashil bodring variantida mevalarning 85, 1 % i yangi va yashil bo'lib qoldi, 14,9% ida po'st sarg'ayishi kuzatildi, zamburug'li kasalliklar bo'lmadi. Nazoratda standart mevalar atigi 53,3%, nostandart (o'ta pishgan, sariq) va chirigan mevalar mos ravishda 36,7 va 10,0% bo'ldi

14 kunlik asosiy saqlash +3 kun (sotish bosqichi). 

14 kun saqlashdan keyin etilen ingibitorining samaradorligi sezilarli kamaydi: 1-MCP bilan ishlov berilgan kornishon va yetilgan yashil bodring variantlarida mos ravishda 81,8 va 82,2% mevalar yangi va yashil bo'lib qolgan bo'lsa-da, zamburug'li kasalliklardan yo'qotishlar mos ravishda 15,2 va 6,7% gacha sezilarli oshdi. Nazorat bodring partiyalarida (kornishon, yetilgan yashil bodring) nostandart (sariq) va chirigan mevalar ulushi mos ravishda 60,8 va 83,1 % gacha ko'paydi. Bu ishlov berilmagan mevalarni tashish uchun ishlatish maqsadga muvofiq emasligini isbotlaydi. Xuddi shunday natijalar yana 4 duragayda — F1 Shchedrik, F1 Uglich, F1 Murashka, F1 Ustyugda olindi. Tadqiqotlar etilen biosintezi ingibitori bilan ishlov berish mevalar massasining kamayishini har doim ham sezilarli pasaytirmasligini ko'rsatdi. Biroq «Fitomag» preparati bilan ishlov berish turli yetilganlik darajasida (kornishon, yetilgan yashil bodring) uzilgan bodringlarning tovar sifatini 10 kun + 3-5 kun (iste'molchiga yetkazish bosqichi) davomida saqlashi aniq belgilandi. Bunda tashish jarayonida o'zgaruvchi saqlash omillariga chidamlilik salohiyati yetilgan yashil bodringlarda yuqori: ularning massa yo'qotishi kamroq, zamburug'li chirishlarga chidamliligi yuqoriroq. Zamburug'li chirish, o'ta pishish va tovar sifatining pasayishi tufayli yo'qotishlar sezilarli oshishi sababli bodringlarni saqlash muddatini 14 kungacha uzaytirish maqsadga muvofiq emas. Bizningcha, bunday oqibatlar «Fitomag» preparatining bodringga ingibitsiya ta'siri muddati cheklanganligi bilan bog'liq.

Olcha olxo'ri. Kubanskaya kometa navi.

Olcha olxo'ri klimakterik ekinlar guruhiga kiradi. Biroq daraxtdan juda erta uzilgan mevalar keyin yetila olmaydi: ular qattiq, ta'msiz bo'lib qoladi, iste'mol yetukligiga yetmaydi. Iste'mol yetukligida uzilsa, mevalar tez o'ta pishadi, qo'ng'irlashadi va zamburug'li kasalliklarga chalinadi. Bu ularni uzoq masofalarga tashish imkoniyatini keskin cheklaydi. Iste'mol yetukligidan 2-3 sutka oldin uzilgan mevalarning tovar va ta'm sifatlarini dastlabki darajada (maqbul saqlash haroratida) muayyan vaqt saqlash salohiyati yuqoriroq; harorat oshganda esa ular yetila oladi. Tadqiqotlarda ham bu tasdiqlandi. Tajribaning 10-kunida «Fitomag» bilan ishlov berilgan va berilmagan mevalar o'rtasida ko'rinadigan farqlar paydo bo'ldi. Nazoratning iste'mol yetukligi variantida mevalar po'sti qoraya, eti qo'ng'irlasha boshladi — bu o'ta pishish belgisidir; ishlov berilgan partiyada bunday belgilar bo'lmadi. Texnik yetuklikda uzilgan meva partiyalarida 10 kun saqlashdan keyin o'rganilgan variantlar orasida ko'rinadigan farqlar bo'lmadi.

Т=+2 ... 4°С da 20 kun saqlash + Т= +10 ... 12°с da 3 kun (sotish bosqichi).

Tajriba davomida mevalar massasining kamayishi 2-3,2% bo'ldi. Iste'mol yetukligidagi olcha olxo'ri texnik yetuklikdagidan ko'proq namlik yo'qotdi; «Fitomag» bilan ishlov berilganlar esa ishlov berilmaganlardan kamroq yo'qotdi. Hosildan keyingi ishlov texnik yetuklikda uzilgan olcha olxo'ri mevalarining fiziologik holatini (harorat va namlikning takroriy va sezilarli o'zgarishlarida) barqarorlashtirdi. Natijada sotish bosqichida bu variantdagi mevalarning 97,2% i standart deb topildi. Standart mevalarning degustatsiya bahosi — 4,4 ball. Iste'mol yetukligida uzilgan mevalarga «Fitomag» bilan ishlov berish samaradorligi ancha past: 83,3% standart meva, nostandart va yaroqsizga chiqarilganlar mos ravishda -12,0 va 4,7%. Standart mevalarning degustatsiya bahosi — 4,5 ball.

Iste'mol yetukligida uzilgan, ishlov berilmagan olcha olxo'ri partiyalari tajriba davomida o'ta pishib ketdi: mevalarning 41,7% ida po'st qorayishi va et qo'ng'irlashishi kuzatildi, 16% i zamburug' infeksiyasiga chalindi. Standart mevalarning degustatsiya bahosi -3,2 ball. Texnik yetuklikda uzilgan, ishlov berilmagan olcha olxo'rining tovar sifati iste'mol yetukligidagidan sezilarli yuqori, biroq o'ta pishish va zamburug'li chirish xavfi yuqori — mos ravishda 6,9 va 7,2%. Standart mevalarning degustatsiya bahosi — 4,0 ball. Demak, tashish uchun mo'ljallangan olcha olxo'rini texnik yetuklikda uzish lozim; iste'mol yetukligida uzilgan mevalar tez o'ta pishishi va mikrobiologik kasalliklardan katta yo'qotishlari bilan ajralib turadi. «Fitomag» bilan ishlov berish texnik yetuklikda uzilgan meva partiyalarida pishishni barqaror ingibitsiya qiladi va shunga muvofiq o'ta pishish hamda zamburug'li chirishdan yo'qotishlarni kamaytiradi. Yetilgan mevalarga preparat bilan ishlov berish pishishni ma'lum darajada ingibitsiya qiladi, biroq po'st va et qo'ng'irlashishi hamda zamburug'li chirishdan himoya qilmaydi.

Olxo'ri mevalariga «Fitomag» preparati bilan ishlov berishning ijobiy natijalari sanoat miqyosida ham olinganini qayd etish lozim (Sad-Gigant, Krasnodar o'lkasi).

Olma. Melba navi (uzilgan sana 8.08.08). Tajriba variantlari: mevalarni 23 va 33 kun saqlash; «Fitomag» preparati bilan ishlovsiz va ishlov bilan

Yozda pishadigan mevalar past saqlanuvchanlik va hosildan keyingi qisqa yetilish davri bilan ajralib turadi; bu nafas olish va pishish gormoni — etilen to'planishining yuqori jadalligi bilan bog'liq. Yozgi olma navlarining bu xususiyatlari ularni iste'mol qilish davrining qisqaligini va tashishda yuqori xavflarni (tovar sifati pasayishi, o'ta pishish, chirish) belgilaydi. Meva saqlashning fiziologik asosi etilen biosintezi va uning salbiy rolini samarali ingibitsiya qilishdir. Mevadagi etilen miqdori qancha kam bo'lsa, hosildan keyingi yetilish davri shuncha uzoq bo'ladi. Hosildan keyin «Fitomag» bilan ishlov berish mevalarning pishishini ingibitsiya qildi. Saqlashning 3-kunida nazorat va ishlov berilgan mevalarda endogen etilen miqdori mos ravishda 20,6 va 0,50 ppm bo'ldi. Tajribaning ikki haftasidan keyin esa (asosiy bosqich — +2-4°С da tashish) ko'rinadigan farqlar paydo bo'ldi: ishlov berilmagan mevalarda po'stning qoplovchi rangi (antosianlar) ishlov berilganlarga nisbatan kuchliroq edi.

Т=+2 ... 4°С da 23 kun saqlash + T= +l0 ... 12°c da 5 kun (sotish bosqichi). 

Butun tajriba davomida harorat va namlik ko'rsatkichlari ko'p marta keskin o'zgarganiga qaramay, «Fitomag» bilan ishlov berish mevalarning fiziologik holatini barqarorlashtirdi: endogen etilen miqdori va et qattiqligi mos ravishda 2,33 ppm va 6,5 кг/см2 bo'ldi. Nazorat mevalarida endogen etilen miqdori boshlang'ichga nisbatan 100 martadan ortiq oshib, 370 ppm ni tashkil etdi, qattiqlik esa 7,2 dan 4,8 кг/см2 gacha pasaydi. Bu bosqichda o'rganilgan variantlarda fiziologik va mikrobiologik kasalliklar bo'lmadi. Т=+2 ... 4°С da 33 kun saqlash + Т=+10 ... 12°с da 5 kun. Yozgi olmalarni saqlashning 33 kungacha uzaytirilishi quyidagicha namoyon bo'ldi: «Fitomag» bilan ishlov berilgan partiyalarda qattiqlik yuqori — 6,1 кг/см2 bo'lib qoldi, garchi qisqaroq (23 kunlik) saqlashga nisbatan 0,4 кг/см2 pasaygan bo'lsa-da; endogen etilen miqdori barqaror past — 3,58 ppm bo'lib qoldi. Ishlov berilmagan mevalarda endogen etilen miqdori 23 kun saqlashdagiga (370 ppm) nisbatan pasaya boshladi (310,7 ppm). Bu meva yetilishining postklimakterik davriga (parchalanish jarayonlari sintezdan ustun) mos keladi va qattiqlik ma'lumotlari bilan tasdiqlanadi: 4,8 dan 4,4 кг/см2 gacha pasayish qayd etildi. Nazorat variantida zamburug'li kasalliklar — 5,2% paydo bo'ldi; barcha hollarda bu yara infeksiyasi (teshilish va boshqa mexanik shikastlar) bilan bog'liq edi. Ishlov berilgan variantlarda shikastlangan mevalarda zamburug' infeksiyasi rivojlanishi qayd etilmadi. Tadqiqotlar mevalarga «Fitomag» bilan ishlov berish ham past (+2-4°С), ham yuqori saqlash haroratida ularning nafas olish va etilen ajratish jadalligini ishonchli ingibitsiya qilishini aniqladi. Masalan, Т= +2-4°С da ishlov berilmagan Melba mevalarining etilen ajratish jadalligi 40,16 мкл/кг ч bo'lib, ishlov berilganlardan 69 marta yuqori edi. Ishlov berilmagan mevalarda karbonat angidrid ajralishi ishlov berilganlardan 2 marta yuqori (mos ravishda 2,04 va 0,99 мл/кг ч); ishlov berilgan mevalar saqlashda kamroq issiqlik ajratadi. Saqlash harorati +25-30°С gacha ko'tarilganda (tashish, yuklash, tushirish va boshqa bosqichlar) ishlov berilgan va berilmagan mevalarda gaz ajralish jadalligi o'rtasidagi bog'liqliklar saqlanadi, biroq ko'rsatkichlarning o'zi o'nlab marta oshadi. Bunday sharoitda o'ta pishishning yuqori tezligini shu belgilaydi. Masalan, etilen ajratish jadalligi mos ravishda 177,05 va 2,50 мкл/кг ч, karbonat angidrid ajratish jadalligi 15,31 va 1,43 мл/кг ч bo'ldi. Demak, yozgi Melba navi mevalariga etilen ingibitori bilan ishlov berish nafas olish jadalligi, issiqlik ajratish va etilen to'planishini ishonchli ingibitsiya qiladi. Bu mahsulot massasining yo'qotilishini kamaytirish, tovar va ta'm sifatlarini saqlash, zamburug' infeksiyasidan yo'qotishlarni pasaytirishni ta'minlaydi. 1-MCP bilan ishlov berilgan yozgi Melba mevalari iste'molchiga yetkazishning barcha bosqichlaridan (38 kun) keyin yuqori et qattiqligi — 6,1 кг/см2 (nazorat — 3,2 кг/см2), yoqimli ta'm va sersuvlikni saqlaydi. «Fitomag» bilan ishlov berilgan mevalarning degustatsiya bahosi — 4,8 ball, nazoratdagilarniki — 3,2 ball bo'ldi. Bundan tashqari, etilen biosintezi ingibitori bilan ishlov berish maqbul haroratni saqlash xarajatlarini sezilarli kamaytiradi, atmosferada СО2 ning ortiqcha to'planishini cheklaydi (bu ko'rsatkichlar tashishning iqtisodiy samaradorligini ko'p jihatdan belgilaydi).

Olingan ma'lumotlar yozgi olma navlarini etilen biosintezi ingibitoridan foydalangan holda temir yo'l transportida (sovutiladigan vagonlarda) tashish texnologiyasini qo'llash mumkinligini ko'rsatadi.

Yozgi Melba navi mevalarini nihoyatda yuqori +20 ... 25°С haroratda saqlash.

Yozgi olma mevalarini hatto refrijerator vagonlarda ham saqlash va tashish muddati cheklanganligi ularni yozda yopiq vagonlarda (sovutishsiz) tashish imkoniyatini istisno qiladi. Tadqiqotlar «Fitomag» bilan ishlov berilgan Melba mevalari nihoyatda yuqori havo haroratida (+25°С) 10 sutkagacha saqlanganda tovar va ta'm sifatlarini yuqori darajada saqlash salohiyatini aniqladi. 10 kun saqlashdan keyin ishlov berilmagan mevalarning tovar va ta'm sifatlari sezilarli pasaydi (xira, bo'shashgan, ta'msiz), et qattiqligi 3,3 кг/см2 gacha tushdi, endogen etilen esa 693,7 ppm ga yetdi; chirish va parchalanishdan yo'qotishlar mos ravishda 15,3 va 7,7 % bo'ldi. 10 kun saqlashdan keyin «Fitomag» bilan ishlov berilgan mevalar tovar va ta'm sifatlarini yuqori darajada saqladi; buni qattiqlik — 5,7 кг/см2 va degustatsiya bahosi — 4,5 ball (nazorat -2,5 ball) tasdiqlaydi. Bu muddatga kelib ishlov berilgan mevalarda etilen 488,3 ppm ga yetgani o'ta pishishdan («Fitomag» preparati resursi tugaganidan) dalolat berganini qayd etish lozim. 15 kun saqlashdan keyin nazorat va «Fitomag» bilan ishlov berilgan mevalarning fiziologik holati yetilishning postklimakterik bosqichiga mos keldi (etilen mos ravishda 1038,5 va 642,8 ppm), qattiqlik juda past — 2,5 va 3,9 кг/см2 • Bunda ishlov berilgan mevalarning tovar sifati va saqlanuvchanligi nazoratdagidan ancha yuqori. Masalan, ishlov berilmagan va berilgan partiyalarda parchalanish va chirishdan jami yo'qotishlar mos ravishda 69,2 va 9,8%, degustatsiya bahosi -1,8 va 3,1 ball bo'ldi. Shunga qaramay, olingan ma'lumotlar nihoyatda yuqori haroratda «Fitomag» bilan ishlov berilgan partiyalarni 10 va undan ko'proq kun saqlash maqsadga muvofiq emasligini ko'rsatadi. Demak, yozgi Melba mevalariga «Fitomag» bilan ishlov berish Т = +20 ... 25°С da 7-10 kun saqlash davomida ularning sifati va oziqaviy qiymatini saqlaydi (maqbul uzish muddati va o'z vaqtida «Fitomag» bilan ishlov berilganda).

 

Materiallarga