← Nəşrlərə qayıdın

Elmi məqalə

2010-cu ildə dərc olunmuş məqalə · 133–136

Orijinal PDF
Tərcümə haqqında

Orijinal skanın dörd hissəsində sətirlər üst-üstə düşür. Oxunmayan yerlər işarələnib; çatışmayan mətn bərpa edilməyib.

Orijinaldakı rəqəmsal ziddiyyətlər saxlanılıb.

Səhifə 133

MiçDAU XƏBƏRLƏRİ, № 2, 2010

KƏND TƏSƏRRÜFATI MƏHSULLARININ SAXLANMASI VƏ EMALI TEXNOLOGİYASI

UOT 635.64-156:631.811.4:664

MƏRKƏZİ QARATORPAQ ZONASININ AÇIQ SAHƏSİNDƏ YETİŞDİRİLMİŞ POMİDOR MEYVƏLƏRİNİN SAXLANMA QABİLİYYƏTİNİN ARTIRILMASI

V.A. Qudkovski,

«İ.V. Miçurin adına Ümumrusiya Elmi Tədqiqat Bağçılıq İnstitutu» Dövlət Elmi Müəssisəsi, Miçurinsk şəhəri, Rusiya

A.F. Buxarov,

«Ümumrusiya Elmi Tədqiqat Tərəvəzçilik İnstitutu» Dövlət Elmi Müəssisəsi, Vereya kəndi, Moskva vilayəti, Rusiya

D.V. Akişin, A.V. Nevzorova, Y.V. Kuzina

«Miçurinsk Dövlət Aqrar Universiteti» Federal Dövlət Ali Peşə Təhsili Müəssisəsi, Miçurinsk şəhəri, Rusiya

Açar sözlər: pomidor, gec yetişmə geni rin, yarpaqdan gübrələmə, kalsium, metiltsiklopropen.

Açar sözlər: pomidor, uzun müddət gec yetişmə geni rin, yarpaqdan tətbiq, kalsium, 1-metiltsiklopropen.

Pomidor meyvələri ənənəvi olaraq zəif saxlanan məhsul sayılır, buna görə açıq sahədən yığılmış pomidorların istehlak dövrü onların tarlada yetişmə dövrü ilə üst-üstə düşür. Mövcud yetişdirmə texnologiyaları ilə yerli istehsalçılar bazarı açıq sahədən təzə meyvələrlə ildə yalnız 1,5-2,5 ay təmin edə bilirlər. Mövsümdən kənar vaxtlarda bazara müxtəlif örtülü torpaq qurğularında yetişdirilmiş, qida və dad baxımından daha az dəyərli idxal və ya yerli məhsul daxil olur. Hazırda açıq sahədə yetişdirilən təzə pomidorların istehlak dövrünü uzatmaq üçün meyvələrin yetişmə və saxlanma müddətini artıran üsullardan istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Pomidor meyvələrinin saxlanmasının effektivliyini artırmaq üçün kifayət qədər çox müxtəlif tədbir və üsullar tövsiyə olunur.

Ən geniş yayılmış və effektiv üsullardan biri seleksiya-genetik üsuldur. O, adi genotipli ən yaxşı sortların meyvələrin gec yetişmə genlərini (rin, nor, alc və s.) daşıyan xətlərlə çarpazlaşdırılmasından alınan heteroziqot hibridlərin istifadəsini nəzərdə tutur. Çarpazlaşdırma nəticəsində alınan heteroziqot hibridlərdə tənəffüs intensivliyi, etilen sintezi səviyyəsi, poliqalakturonaza və pektinesteraza fəallığı aşağı, pektin maddələrinin və kalsiumun miqdarı isə nisbətən yüksəkdir. Bu xüsusiyyətlər sayəsində heteroziqot hibridlərin meyvələri adi sortlardan daha yaxşı saxlanır və daha uzun müddət bərk qalır; bu isə meyvələrin saxlanması, daşınması və satışı zamanı çox vacibdir [5]. Son onilliklərdə örtülü torpaqda yetişdirmək üçün çoxlu yerli və xarici hibridlər (əsasən nor/+ və rin/+) yaradılmışdır [6]. Açıq sahədə yetişdirmək üçün meyvələrin gec yetişmə geni olan yerli seleksiyalı heteroziqot hibridlər hələ yaradılmayıb. Belə hibridlərin əsas çatışmazlıqları qabığın qalınlığının və möhkəmliyinin artması, çatlamağa meyillilik və kifayət qədər yüksək olmayan dad keyfiyyətləridir.

Saxlanma qabiliyyətinin artırılmasının başqa bir geniş yayılmış və effektiv üsulu müxtəlif yollarla meyvələrdə kalsium konsentrasiyasının artırılmasıdır [1].

Səhifə 134

MiçDAU XƏBƏRLƏRİ, № 2, 2010

Kalsium hüceyrə divarlarının orta lövhəsinə daxil olaraq onların möhkəmliyini artırır, deqradasiyanı ləngidir, yetişmə və qocalma proseslərini yavaşıdır, xəstəliklərə davamlılığı artırır, effektiv saxlanma müddətini uzadır [5]. Kimyəvi element kimi kalsium torpaqda yavaş hərəkət edir və kök sistemi tərəfindən zəif mənimsənilir; buna görə onun yarpaqdan gübrələmə şəklində tətbiqi daha effektivdir. İtaliyanın «Valagro» şirkəti üzvi xelatəmələgətirici LPCA (liqninpolikarboksil turşusu) əsasında yeni preparatlar yaratdıqdan sonra bitkilərin kalsiumla yarpaqdan gübrələnməsinin praktiki olaraq məhdudiyyətsiz aparılması mümkün oldu. Tam zərərsiz və texnoloji baxımdan əlverişli «Kalbit C» və «Breksil» preparatlarında yüksək möhkəmlikli metal-üzvi komplekslər — xelatlar — kalsiumu asan mənimsənilən formada saxlayır, həll olmayan çöküntünün yaranmasını istisna edir və mühafizə üçün istifadə olunan istənilən pestisidlə qarışdırıla bilir [oxunmur: cümlənin sonunu növbəti abzas örtür].

[Oxunmur: cümlənin başlanğıcını əvvəlki abzas örtür] illərdə 1-metiltsiklopropen (1-MCP) tərkibli preparatlarla emal hesabına klimakterik meyvələrin saxlanma qabiliyyətinin artırılması üsulu özünü çox yaxşı doğrultmuşdur. 1-MCP əsaslı preparatlar (Smart-Fresh (ABŞ) və ya «Fitomag» (Rusiya)) etilen akseptoruna dönməz təsir göstərir, endogen və ekzogen etileni inhibə edir, insan üçün təhlükəsizdir və emaldan sonra meyvələrdə qalmır [7]. İ.V. Miçurin adına Ümumrusiya Elmi Tədqiqat Bağçılıq İnstitutunda aparılmış tədqiqatlar alma və armud meyvələrinin həm saxlanma, həm də istehlakçıya çatdırılma mərhələsində «Fitomag»la emalının yüksək effektivliyini göstərmişdir [2]. Pomidor meyvələrinin saxlanmasında etilen inhibitorunun tətbiqinin effektivliyi kifayət qədər öyrənilməyib.

İşimizin məqsədi bitkilərin «Breksil» kalsium preparatı ilə yarpaqdan gübrələnməsinin və yığımdan sonra «Fitomag» etilen inhibitoru ilə emalının müxtəlif genotipli pomidor meyvələrinin saxlanma qabiliyyətinə təsirini öyrənmək idi.

Tədqiqatlar 2007-2009-cu illərdə «Roşa» tədris təsərrüfatında aparılmışdır. Adi genotipli Yaxont sortu və onun əsasında K301 (rin/rin) xətti ilə birbaşa — G1098 (+/rin) və əks — G1256 (rin/+) çarpazlaşdırmalardan alınmış heteroziqot hibridlər öyrənilmişdir.

Təcrübələrin aparılması metodikası.

Şitillər təsərrüfatda qəbul olunmuş texnologiya üzrə MoldNIIOZ konstruksiyalı yazlıq plyonka istixanasında 12×3 sm sxemi ilə pikirovkasız yetişdirilmişdir. Şitillər mayın sonunda əvvəlcədən hazırlanmış və suvarılmış çalalara əl ilə (90+50)/2 × 35 sm sxemi üzrə əkilmişdir. Hər variant hər birində 25 bitki olmaqla 3 təkrarda əkilmişdir.

Vegetasiya dövründə alaq təmizlənməsi və torpağın yumşaldılması aparılmış, göbələk və bakterial xəstəliklərdən mühafizə üçün «Ordan» və «Ridomil qold» preparatları ilə 2,5 kq/ha çiləmələr edilmişdir.

Tədqiq olunan meyvələrin intensiv böyüməsi dövründə (1, 10, 20 avqust) «Breksil» preparatı ilə yarpaqdan gübrələmə aparılmışdır (LSA liqninpolikarboksil turşusunun amidi ilə kompleksləşdirilmiş 20,0 % kalsium oksidi və 0,5 % suda həll olan bor). Yarpaqdan gübrələmə çiyin çiləyicisi ilə bitkilərin 0,25% konsentrasiyalı məhlullarla çilənməsi yolu ilə aparılmışdır.

Saxlamaya sentyabrın 1-ci ongünlüyündə yığılmış, formalaşmış yaşıl meyvələr qoyulmuşdur. Saxlamaya qoyulmazdan əvvəl meyvələr İ.V. Miçurin adına Ümumrusiya Elmi Tədqiqat Bağçılıq İnstitutunda hazırlanmış texnologiya üzrə «Fitomag» etilen inhibitoru ilə emal edilmişdir. Pomidorlar adi şəraitdə 10-12 °C temperaturda və 75% (±10%) nisbi hava rütubətində saxlanmışdır. Nəzarət — emal olunmamış meyvələr. Hər variant hər birində 50 meyvə olmaqla 3 təkrarda saxlamaya qoyulmuşdur. Saxlama zamanı hər 7 gündən bir nömrələnmiş 10 meyvəni elektron tərəzidə çəkməklə təbii kütlə itkisi müəyyən edilmişdir. Quru maddənin miqdarı saxlamadan əvvəl və sonra sabit kütləyədək qurutma üsulu ilə müəyyən edilmişdir [4].

Tədqiqatların nəticələri

Məlumdur ki, saxlanma zamanı meyvə itkiləri təbii kütlə itkisindən və xəstəliklər nəticəsində çıxdaşdan ibarətdir. Aparılmış tədqiqatlar öyrənilən sort nümunələrinin meyvələrin saxlanma qabiliyyətinə görə fərqləndiyini göstərdi. Bu zaman sortun genotipi həm təbii itkinin, həm də saxlanma zamanı xəstəliklərdən çıxdaşın miqdarına əhəmiyyətli təsir göstərirdi (cədvəl 1).

Səhifə 135

MiçDAU XƏBƏRLƏRİ, № 2, 2010

Cədvəl 1 — «Breksil» və «Fitomag» preparatları ilə emalın 42 sutkalıq saxlama zamanı itkilərin miqdarına təsiri (2007-2009-cu illər)
VariantTəbii kütlə itkisi, %Xəstəliklərdən çıxdaş, %Ümumi itkilər, %
Yaxont (+/+)
Emalsız10,050,260,2
«Breksil»9,542,051,5
«Fitomag»9,125,134,2
G1098 (+/rin)
Emalsız7,530,137,6
«Breksil»7,027,034,0
«Fitomag»6,217,423,6
G1256 (rin/+)
Emalsız8,934,243,1
«Breksil»8,432,040,4
«Fitomag»7,917,925,8
ƏKƏF₀₅0,32,02,5

Belə ki, 42 günlük saxlamadan sonra ən böyük təbii itki ilə nəzarət Yaxont (+/+) sortu fərqlənirdi — 10,0%. Heteroziqot hibridlərin meyvələrində saxlanma zamanı təbii itki əhəmiyyətli dərəcədə az idi. Birbaşa hibrid G1098 (+/rin) meyvələri 7,5%, əks hibrid G1256 (rin/+) isə 8,9% itirirdi; bu, nəzarət Yaxont sortundan 2,5 və 1,1% azdır.

Vegetasiya edən bitkilərin «Breksil» preparatı ilə yarpaqdan gübrələnməsi bütün öyrənilən sort nümunələrinin meyvələrində saxlanma zamanı təbii kütlə itkisini azaldırdı.

«Breksil» preparatı ilə emal edilmiş meyvələrin təbii kütlə itkisi genotipdən asılı deyildi və bütün öyrənilən nümunələrdə emalsız variantlardan 0,5% aşağı idi. Təcrübə məlumatlarının statistik işlənməsinin nəticələri bitkilərin «Breksil»lə yarpaqdan gübrələnməsinin pomidor meyvələrinin saxlanma zamanı təbii kütlə itkisinə əhəmiyyətli təsirini göstərir (cədvəl 1).

«Fitomag» etilen inhibitoru ilə yığımdan sonrakı emal meyvələrin saxlanma zamanı təbii kütlə itkisini azaldan ən effektiv tədbir idi.

Əldə olunmuş məlumatlar göstərir ki, «Fitomag» preparatı ilə emal emalsız variantla müqayisədə nəzarət Yaxont sortunda meyvələrin təbii itkisini 0,9%, G1256 (rin/+) hibridində 1,3%, G1098 (+/rin) hibridində isə 1,0% azaltmışdır.

Saxlama itkilərinin əsas payı xəstəliklərdən çıxdaşın üzərinə düşürdü. Nəzarət Yaxont (+/+) sortunun 42 günlük saxlanmasında xəstəliklərdən itkilər ən yüksək olub 50,2% təşkil etmişdir. Gec yetişmə genli G1256 (rin/+) və G1098 (+/rin) hibridlərinin saxlanmasında xəstəliklərdən itkilər xeyli aşağı — 34,2% və 30,1% olmuşdur ki, bu da Yaxont sortundan 1,47 və 1,67 dəfə azdır. Xəstəliklərdən ən aşağı itkilər rin geninin mənbəyi kimi ata formasının istifadə olunduğu G1098 (+/rin) hibridində qeydə alınmışdır.

«Breksil» preparatı ilə yarpaqdan gübrələmə bütün öyrənilən nümunələrdə xəstəliklərdən çıxdaşı əhəmiyyətli dərəcədə azaldırdı. G1256 (rin/+) və G1098 (+/rin) hibridlərində çıxdaş emalsız variantlarla müqayisədə 2,2% və 3,1% azalırdı. Yarpaqdan gübrələmənin ən yüksək effektivliyi nəzarət Yaxont (+/+) sortunda qeyd edilmişdir. «Breksil» preparatının 0,25%-li məhlulu ilə üç dəfə yarpaqdan gübrələmə 42 günlük saxlamada bu sortda xəstəliklərdən itkiləri 8,2% azaldırdı.

«Fitomag» preparatı ilə emal həm təbii itkinin azaldılması, həm də saxlanma zamanı meyvələrin xəstəliklərdən mühafizəsi üçün ən effektiv vasitə oldu. Ən böyük təsir Yaxont (+/+) sortunun meyvələrinin emalında əldə edildi: xəstəliklərdən çıxdaş 50,2-dən 25,1%-ə qədər, yəni nəzarətlə müqayisədə 2,0 dəfə azaldı. G1256 (rin/+) və G1098 (+/rin) hibridlərinin meyvələrinin emalı xəstəliklərdən itkiləri müvafiq olaraq 16,3 və 12,7% azaltdı.

Səhifə 136

MiçDAU XƏBƏRLƏRİ, № 2, 2010

Təbii itki ilə xəstəliklərdən çıxdaşı cəmlədikdə qeyd etmək olar ki, sortun genotipi ümumi itkilərin miqdarına əhəmiyyətli təsir göstərirdi. 42 günlük saxlamadan sonra ən böyük itkilər (60,2%) nəzarət Yaxont (+/+) sortunda idi. G1256 (rin/+) və G1098 (+/rin) hibridlərinin ümumi itkiləri xeyli aşağı olub müvafiq olaraq 37,6 və 43,1% təşkil edirdi; bu, adi [oxunmur: cümlənin sonunu növbəti abzas örtür] sortdan 22,6 və 17,1% azdır.

[Oxunmur: cümlənin başlanğıcını əvvəlki abzas örtür] «Breksil» preparatı ilə gübrələmələr G1098 (+/rin) və G1256 (rin/+) hibridlərinin ümumi itkilərini nəzarətlə müqayisədə 3,6% və 2,7%, adi genotipli Yaxont sortunda isə 8,2% azaltdı.

Pomidor meyvələrinin saxlanmasında ən aşağı itkilər və ən yüksək keyfiyyət «Fitomag» etilen inhibitoru ilə emal variantında qeydə alındı. G1098 (+/rin) və G1256 (rin/+) hibridləri emal edilərkən ümumi itkilər 14,0 və 17,3%, Yaxont (+/+) sortu emal edilərkən isə emalsız variantla müqayisədə 26,0% azaldı.

Nəticələr

1. Pomidor meyvələrinin saxlanma qabiliyyətini artırmaq üçün öyrənilən bütün üsullar effektivdir, çünki 42 günlük saxlamada təbii kütlə itkisinin və xəstəliklərdən çıxdaşın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirir.

2. Heteroziqot G1098 (+/rin) və G1256 (rin/+) hibridlərinin saxlanmasında təbii itki nəzarət Yaxont (+/+) sortundan 2,5 və 1,1%, xəstəliklərdən çıxdaş isə 20,1 və 16,0% azdır.

3. Pomidor bitkilərinin «Breksil» preparatı ilə 3 dəfə yarpaqdan gübrələnməsi əsasən xəstəliklərlə zədələnmiş meyvələrin sayının azalması hesabına emal olunmamış meyvələrlə müqayisədə G1098 (+/rin) və G1256 (rin/+) hibridlərində ümumi itkiləri 3,6 - 2,7%, nəzarət Yaxont sortunda isə 8,7% azaltdı.

4. «Fitomag» etilen inhibitoru ilə yığımdan sonrakı emal pomidor meyvələrinin saxlanma qabiliyyətinin artırılmasının ən effektiv üsuludur, çünki keyfiyyəti yüksəldir və heteroziqot G1098 (+/rin) və G1256 (rin/+) hibridlərində ümumi itkiləri 14,0 və 17,3%, adi genotipli Yaxont sortunda isə 26,0% azaldır.

Ədəbiyyat

1. Akişin D.V., Qubin A.S. Müxtəlif saxlanma qabiliyyətinə malik pomidor meyvələrində kalsiumun toplanması və möhkəmlik xüsusiyyətləri / D.V. Akişin, A.S. Qubin. — MiçDAU Xəbərləri, 2004. — [Cild 2]. — №1. s. 272-275.

2. Qudkovski V.A. Meyvə və tərəvəzlərin saxlanmasında və istehlakçıya çatdırılmasında 1-metiltsiklopropenin effektivliyi. // Müasir şəraitdə bağçılığın səmərəliliyinin artırılması. — 2007. — C.3. — s.196 - 206.

3. Qudkovski V.A. Meyvə, giləmeyvə və tərəvəzlərin saxlanması üçün MA-nın və etilen biosintezi inhibitorunun effektivliyi / Qudkovski V.A., Kojina L.V., Balakirev A.Y., Nazarov Y.B. — MiçDAU Xəbərləri, 2009. — №1. — s.53-63.

4. Yermakov A.İ., Arasimoviç V.V., Yaroş N.P. və b. Bitkilərin biokimyəvi tədqiqat üsulları. — M.; 1987. — 429 s.

5. Kaxana B.M., Krivilyova N.İ. Pektin maddələrinin mübadiləsi və pomidor meyvələrinin bərkliyi // Moldova SSR EA Xəbərləri. Biologiya və kimya elmləri seriyası. 1987, №4, s.14-18.

6. Tseranu L.A. Mutant genlərin homoziqot və heteroziqot vəziyyətinin pomidorun kəmiyyət əlamətlərinə təsiri / L.A. Tseranu: biologiya elmləri doktoru dissertasiyası. — Kişinyov, 2007.

7. Şvets V.F., Kustov A.V., Şvets K.V., Qudkovski V.A. Meyvə və tərəvəzlərin qorunması üçün 1-metiltsiklopropenin istehsal texnologiyasının hazırlanması və tətbiqi. // Beynəlxalq elmi-praktik konfransın materialları, 27-28 aprel 2004-cü il. — Voronej: Kvarta, 2004 — s.14-15.