← Վերադառնալ հրապարակումներին

Գիտական հոդված

2010 թվականին հրապարակված հոդված · 133–136

Բնօրինակ PDF
Թարգմանության մասին

Բնօրինակ սկանի չորս հատվածներում տողերը համընկնում են։ Անընթեռնելի տեղերը նշված են, բացակայող տեքստը ենթադրությամբ չի վերականգնվել։

Բնօրինակի թվային հակասությունները պահպանվել են։

Էջ 133

ՄիչԳԱՀ-Ի ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ, № 2, 2010

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

ՀՏԴ 635.64-156:631.811.4:664

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՍԵՎԱՀՈՂԱՅԻՆ ԳՈՏՈՒ (ЦЧЗ) ԲԱՑ ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ ԱՃԵՑՎԱԾ ԼՈԼԻԿԻ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄ

Վ. Ա. Գուդկովսկի,

«Ի. Վ. Միչուրինի անվան այգեգործության համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ» պետական գիտական հաստատություն, ք. Միչուրինսկ, Ռուսաստան

Ա. Ֆ. Բուխարով,

«Բանջարաբուծության համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ» պետական գիտական հաստատություն, գ. Վերեյա, Մոսկվայի մարզ, Ռուսաստան

Դ. Վ. Ակիշին, Ա. Վ. Նևզորովա, Ե. Վ. Կուզինա

«Միչուրինսկի պետական ագրարային համալսարան» բարձրագույն մասնագիտական կրթության դաշնային պետական ուսումնական հաստատություն, ք. Միչուրինսկ, Ռուսաստան

Բանալի բառեր՝ լոլիկ, դանդաղ հասունացման rin գեն, արտարմատային սնուցումներ, կալցիում, մեթիլցիկլոպրոպեն։

Բանալի բառեր՝ լոլիկ, երկարաձգված հասունացման rin գեն, արտարմատային կիրառում, կալցիում, 1-մեթիլցիկլոպրոպեն։

Լոլիկի պտուղներն ավանդաբար համարվում են ցածր պահպանունակությամբ արտադրանք, ուստի բաց գրունտում աճեցված լոլիկի սպառման շրջանը համընկնում է դաշտում հասունացման շրջանին։ Աճեցման առկա տեխնոլոգիաներով հայրենական արտադրողները կարող են շուկան ապահովել բաց գրունտի թարմ պտուղներով տարեկան ընդամենը 1,5-2,5 ամիս։ Սեզոնից դուրս շուկա է հասնում սննդային և համային առումով պակաս արժեքավոր՝ պաշտպանված գրունտի տարբեր կառույցներում աճեցված ներմուծված կամ հայրենական արտադրանք։ Ներկայում բաց գրունտի թարմ լոլիկի սպառման շրջանը երկարացնելու համար առավել նպատակահարմար է կիրառել պտուղների հասունացման և պահպանման ժամկետները երկարացնող մեթոդներ։ Լոլիկի պահպանման արդյունավետությունը բարձրացնելու համար առաջարկվում են բավական շատ տարբեր միջոցներ ու եղանակներ։

Ամենատարածված և արդյունավետ եղանակներից մեկը սելեկցիոն-գենետիկականն է։ Այն նախատեսում է սովորական գենոտիպով լավագույն սորտերի և պտուղների դանդաղ հասունացման գեներ ունեցող գծերի (rin, nor, alc և այլն) խաչասերումից ստացված հետերոզիգոտ հիբրիդների օգտագործում։ Խաչասերումներից ստացված հետերոզիգոտ հիբրիդներն ունեն շնչառության նվազած ինտենսիվություն, էթիլենի սինթեզի ցածր մակարդակ, պոլիգալակտուրոնազների և պեկտինէսթերազի ցածր ակտիվություն ու պեկտինային նյութերի և կալցիումի համեմատաբար բարձր պարունակություն։ Այս հատկությունների շնորհիվ հետերոզիգոտ հիբրիդների պտուղներն ավելի լավ են պահպանվում և սովորական սորտերից ավելի երկար մնում պինդ, ինչը շատ կարևոր է պահպանման, փոխադրման և վաճառքի ընթացքում [5]։ Վերջին տասնամյակներում ստեղծվել են պաշտպանված գրունտում աճեցնելու բազմաթիվ հայրենական և արտասահմանյան հիբրիդներ (հիմնականում nor/+ և rin/+) [6]։ Բաց գրունտում աճեցնելու համար դանդաղ հասունացման գենով հայրենական սելեկցիայի հետերոզիգոտ հիբրիդներ դեռ չեն ստացվել։ Այդ հիբրիդների հիմնական թերություններն են կեղևի մեծ հաստությունն ու ամրությունը, ճաքելու հակումը և ոչ բավական բարձր համային որակը։

Պահպանունակության բարձրացման մեկ այլ բավական տարածված և արդյունավետ եղանակ է տարբեր միջոցներով պտուղներում կալցիումի խտության ավելացումը [1]։

Էջ 134

ՄիչԳԱՀ-Ի ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ, № 2, 2010

Կալցիումը, մտնելով բջջապատերի միջին թիթեղիկի կազմի մեջ, մեծացնում է դրանց ամրությունը, զսպում քայքայումը, դանդաղեցնում հասունացման ու ծերացման գործընթացները, բարձրացնում հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրությունը և երկարացնում արդյունավետ պահպանման ժամկետները [5]։ Որպես քիմիական տարր՝ կալցիումը հողում դանդաղ է տեղաշարժվում և արմատային համակարգով թույլ է յուրացվում, ուստի առավել արդյունավետ է դրա կիրառումը արտարմատային սնուցումների ձևով։ Բույսերի կալցիումով գրեթե անսահմանափակ արտարմատային սնուցումը հնարավոր դարձավ իտալական «Վալագրո» ընկերության՝ օրգանական խելատագոյացուցիչ LPCA-ի (լիգնինպոլիկարբօքսիլաթթու) հիմքով նոր պատրաստուկների ստեղծման շնորհիվ։ Լիովին անվնաս և տեխնոլոգիապես հարմար «Կալբիտ C» ու «Բրեքսիլ» պատրաստուկներում բարձրամուր մետաղօրգանական համալիրները՝ խելատները, կալցիումը պարունակում են հեշտ յուրացվող ձևով, բացառում են չլուծվող նստվածքի առաջացումը և կարող են խառնվել պաշտպանության համար օգտագործվող ցանկացած թունաքիմիկատի հետ [անընթեռնելի. արտահայտության վերջը ծածկված է հաջորդ պարբերությամբ]։

[Անընթեռնելի. արտահայտության սկիզբը ծածկված է նախորդ պարբերությամբ] տարիներին շատ լավ արդյունք է տվել կլիմակտերիկ պտուղների պահպանունակության բարձրացման եղանակը՝ 1-մեթիլցիկլոպրոպեն (1-MCP) պարունակող պատրաստուկներով մշակման միջոցով։ 1-MCP-ի հիմքով պատրաստուկները (Smart-Fresh (ԱՄՆ) կամ «Fitomag» (Ռուսաստան)) անդարձելիորեն ազդում են էթիլենի ընդունիչի վրա, արգելակում էնդոգեն և էկզոգեն էթիլենը, անվտանգ են մարդու համար և մշակումից հետո չեն մնում պտուղներում [7]։ Ի. Վ. Միչուրինի անվան այգեգործության համառուսաստանյան ԳՀԻ-ում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել «Fitomag»-ով խնձորենու և տանձենու պտուղների մշակման բարձր արդյունավետություն թե՛ պահպանման, թե՛ սպառողին հասցնելու փուլում [2]։ Էթիլենարգելակիչի կիրառման արդյունավետությունը լոլիկի պտուղների պահպանման ընթացքում բավարար չափով ուսումնասիրված չէ։

Մեր աշխատանքի նպատակն էր ուսումնասիրել բույսերի՝ «Բրեքսիլ» կալցիումային պատրաստուկով արտարմատային սնուցումների և «Fitomag» էթիլենարգելակիչով հետբերքահավաքային մշակման ազդեցությունը տարբեր գենոտիպերով լոլիկի պտուղների պահպանունակության վրա։

Հետազոտությունները կատարվել են 2007-2009 թթ. «Ռոշչա» ուսումնափորձնական տնտեսությունում։ Ուսումնասիրվել են սովորական գենոտիպով Յախոնտ սորտը և դրա հիմքով К301 (rin/rin) գծի հետ ուղիղ՝ Г1098 (+/rin), ու հակադարձ՝ Г1256 (rin/+), խաչասերումներից ստացված հետերոզիգոտ հիբրիդները։

Փորձերի իրականացման մեթոդաբանությունը։

Սածիլներն աճեցվել են առանց վերատնկման՝ ՄոլդՆԻԻՕԶ կառուցվածքի գարնանային թաղանթային ջերմոցում, 12×3 սմ սխեմայով՝ տնտեսությունում ընդունված տեխնոլոգիայով։ Մայիսի վերջին դրանք ձեռքով տնկվել են նախապես պատրաստված ու ջրված փոսիկներում՝ (90+50)/2 × 35 սմ սխեմայով։ Յուրաքանչյուր տարբերակ տնկվել է 3 կրկնությամբ՝ յուրաքանչյուրում 25 բույս։

Վեգետացիայի ընթացքում կատարվել են քաղհան և հողի փխրեցում, իսկ սնկային ու բակտերիալ հիվանդություններից պաշտպանվելու համար՝ սրսկումներ «Օրդան» և «Ռիդոմիլ գոլդ» պատրաստուկներով՝ 2,5 կգ/հա։

Ուսումնասիրվող պտուղների ինտենսիվ աճի շրջանում (օգոստոսի 1, 10, 20) կատարվել են արտարմատային սնուցումներ «Բրեքսիլ» պատրաստուկով (20,0% կալցիումի օքսիդ՝ լիգնինպոլիկարբօքսիլաթթվի ամիդի՝ LSA-ի հետ համալիրում, և 0,5% ջրալույծ բոր)։ Սնուցումները կատարվել են բույսերը մեջքի սրսկիչով 0,25% խտությամբ լուծույթով սրսկելու միջոցով։

Պահպանման են դրվել սեպտեմբերի 1-ին տասնօրյակում հավաքված ձևավորված կանաչ պտուղներ։ Նախքան պահպանման դնելը դրանք մշակվել են էթիլենարգելակիչ «Fitomag»-ով՝ Ի. Վ. Միչուրինի անվան այգեգործության համառուսաստանյան ԳՀԻ-ում մշակված տեխնոլոգիայով։ Լոլիկները պահվել են սովորական պայմաններում՝ 10-12°C ջերմաստիճանում և օդի 75% (±10%) հարաբերական խոնավությամբ։ Ստուգիչը՝ չմշակված պտուղներ։ Յուրաքանչյուր տարբերակ դրվել է 3 կրկնությամբ՝ յուրաքանչյուրում 50 պտուղ։ Պահպանման ընթացքում յուրաքանչյուր 7 օրը որոշվել է զանգվածի բնական կորուստը՝ էլեկտրոնային կշեռքով 10 համարակալված պտուղ կշռելով։ Չոր նյութի պարունակությունը որոշվել է պահպանումից առաջ և հետո՝ մինչև կայուն զանգված չորացնելու մեթոդով [4]։

Հետազոտությունների արդյունքները

Հայտնի է, որ պահպանման ընթացքում պտուղների կորուստները բաղկացած են զանգվածի բնական կորստից և հիվանդությունների պատճառով խոտանումից։ Կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել ուսումնասիրված սորտանմուշների պահպանունակության տարբերությունները։ Ընդ որում, սորտի գենոտիպն էական ազդեցություն է ունեցել թե՛ բնական կորստի մեծության, թե՛ պահպանման ընթացքում հիվանդություններից խոտանման վրա (աղյուսակ 1)։

Էջ 135

ՄիչԳԱՀ-Ի ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ, № 2, 2010

Աղյուսակ 1 - «Բրեքսիլ» և «Fitomag» պատրաստուկներով մշակումների ազդեցությունը 42 օր պահպանման ընթացքում կորուստների մեծության վրա (2007-2009 թթ.)
ՏարբերակԶանգվածի բնական կորուստ, %Հիվանդություններից խոտանում, %Ընդհանուր կորուստներ, %
Յախոնտ (+/+)
Առանց մշակումների10,050,260,2
«Բրեքսիլ»9,542,051,5
«Fitomag»9,125,134,2
Г1098 (+/rin)
Առանց մշակումների7,530,137,6
«Բրեքսիլ»7,027,034,0
«Fitomag»6,217,423,6
Г1256 (rin/+)
Առանց մշակումների8,934,243,1
«Բրեքսիլ»8,432,040,4
«Fitomag»7,917,925,8
НСР₀₅0,32,02,5

Այսպես, 42 օր պահպանումից հետո բնական կորստի ամենաբարձր ցուցանիշն ունեցել է ստուգիչ Յախոնտ (+/+) սորտը՝ 10,0%։ Հետերոզիգոտ հիբրիդների պտուղների բնական կորուստը պահպանման ընթացքում զգալիորեն ավելի փոքր էր։ Ուղիղ հիբրիդի՝ Г1098 (+/rin), պտուղները կորցրել են 7,5%, իսկ հակադարձ հիբրիդի՝ Г1256 (rin/+), պտուղները՝ 8,9%, ինչը համապատասխանաբար 2,5 և 1,1%-ով պակաս է ստուգիչ Յախոնտ սորտից։

Վեգետացիայի ընթացքում բույսերի արտարմատային սնուցումը «Բրեքսիլ»-ով նվազեցրել է պահպանման ժամանակ պտուղների զանգվածի բնական կորուստը բոլոր ուսումնասիրված սորտանմուշներում։

«Բրեքսիլ»-ով մշակված պտուղների զանգվածի բնական կորստի մեծությունը կախված չէր գենոտիպից և բոլոր ուսումնասիրված նմուշներում 0,5%-ով ցածր էր առանց մշակումների տարբերակներից։ Փորձարարական տվյալների վիճակագրական մշակման արդյունքները ցույց են տալիս «Բրեքսիլ»-ով արտարմատային սնուցումների էական ազդեցությունը պահպանման ընթացքում լոլիկի պտուղների զանգվածի բնական կորստի մեծության վրա (աղյուսակ 1)։

Էթիլենարգելակիչ «Fitomag»-ով հետբերքահավաքային մշակումը պահպանման ընթացքում պտուղների զանգվածի բնական կորուստը նվազեցնող ամենաարդյունավետ միջոցն էր։

Ստացված տվյալները վկայում են, որ «Fitomag»-ով մշակումը առանց մշակումների տարբերակի համեմատ նվազեցրել է պտուղների բնական կորուստը ստուգիչ Յախոնտ սորտում՝ 0,9%-ով, Г1256 (rin/+) հիբրիդում՝ 1,3%-ով, Г1098 (+/rin) հիբրիդում՝ 1,0%-ով։

Պահպանման կորուստների հիմնական բաժինը հիվանդություններից խոտանումն էր։ Ստուգիչ Յախոնտ (+/+) սորտի 42-օրյա պահպանման ընթացքում հիվանդությունների կորուստներն ամենաբարձրն էին՝ 50,2%։ Պտուղների դանդաղ հասունացման գենով Г1256 (rin/+) և Г1098 (+/rin) հիբրիդների պահպանման ժամանակ դրանք զգալիորեն ցածր էին՝ 34,2% և 30,1%, այսինքն՝ 1,47 և 1,67 անգամ պակաս Յախոնտից։ Ամենացածր կորուստները եղել են Г1098 (+/rin) հիբրիդում, որի rin գենի աղբյուրը հայրական ձևն էր։

«Բրեքսիլ»-ով արտարմատային սնուցումները զգալիորեն նվազեցրել են հիվանդություններից խոտանումը բոլոր ուսումնասիրված նմուշներում։ Г1256 (rin/+) և Г1098 (+/rin) հիբրիդների խոտանումը առանց մշակումների տարբերակների համեմատ նվազել է 2,2%-ով և 3,1%-ով։ Ամենաբարձր արդյունավետությունը գրանցվել է ստուգիչ Յախոնտ (+/+) սորտում։ «Բրեքսիլ»-ի 0,25% պատրաստուկով եռակի արտարմատային սնուցումը այս սորտի 42-օրյա պահպանման ընթացքում հիվանդությունների կորուստները նվազեցրել է 8,2%-ով։

«Fitomag»-ով մշակումը ամենաարդյունավետ միջոցն էր թե՛ բնական կորուստը նվազեցնելու, թե՛ պահպանման ժամանակ պտուղները հիվանդություններից պաշտպանելու համար։ Ամենամեծ ազդեցությունը ստացվել է Յախոնտ (+/+) սորտի պտուղներում, որոնց հիվանդություններից խոտանումը 50,2-ից նվազել է մինչև 25,1%, կամ 2,0 անգամ՝ ստուգիչի համեմատ։ Г1256 (rin/+) և Г1098 (+/rin) հիբրիդների պտուղների մշակումը հիվանդությունների կորուստները նվազեցրել է համապատասխանաբար 16,3 և 12,7%-ով։

Էջ 136

ՄիչԳԱՀ-Ի ՏԵՂԵԿԱԳԻՐ, № 2, 2010

Գումարելով բնական կորուստն ու հիվանդություններից խոտանումը՝ կարելի է նշել, որ սորտի գենոտիպն էական ազդեցություն է ունեցել ընդհանուր կորուստների մեծության վրա։ 42 օր պահպանումից հետո ամենաբարձր կորուստները (60,2%) ունեցել է ստուգիչ Յախոնտ (+/+) սորտը։ Г1256 (rin/+) և Г1098 (+/rin) հիբրիդների ընդհանուր կորուստները զգալիորեն ցածր էին՝ համապատասխանաբար 37,6 և 43,1%, ինչը 22,6 և 17,1%-ով պակաս է սովորական [անընթեռնելի. արտահայտության վերջը ծածկված է հաջորդ պարբերությամբ]։

[Անընթեռնելի. արտահայտության սկիզբը ծածկված է նախորդ պարբերությամբ] «Բրեքսիլ»-ով սնուցումները ստուգիչի համեմատ նվազեցրել են Г1098 (+/rin) և Г1256 (rin/+) հիբրիդների ընդհանուր կորուստները 3,6%-ով և 2,7%-ով, իսկ սովորական գենոտիպով Յախոնտ սորտի դեպքում՝ 8,2%-ով։

Պահպանման ընթացքում լոլիկի պտուղների ամենացածր կորուստներն ու ամենաբարձր որակը գրանցվել են էթիլենարգելակիչ «Fitomag»-ով մշակման տարբերակում։ Г1098 (+/rin) և Г1256 (rin/+) հիբրիդների մշակմամբ ընդհանուր կորուստները նվազել են 14,0 և 17,3%-ով, իսկ Յախոնտ (+/+) սորտի մշակմամբ՝ 26,0%-ով՝ առանց մշակման տարբերակի համեմատ։

Եզրակացություններ

1. Լոլիկի պտուղների պահպանունակության բարձրացման բոլոր ուսումնասիրված եղանակներն արդյունավետ են, քանի որ զգալիորեն նվազեցնում են զանգվածի բնական կորուստը և հիվանդություններից խոտանումը 42-օրյա պահպանման ընթացքում։

2. Г1098 (+/rin) և Г1256 (rin/+) հետերոզիգոտ հիբրիդների պահպանման ընթացքում բնական կորուստը 2,5 և 1,1%-ով, իսկ հիվանդություններից խոտանումը՝ 20,1 և 16,0%-ով պակաս է ստուգիչ Յախոնտ (+/+) սորտից։

3. Լոլիկի բույսերի 3 արտարմատային սնուցումները «Բրեքսիլ»-ով չմշակված պտուղների համեմատ նվազեցրել են ընդհանուր կորուստները Г1098 (+/rin) և Г1256 (rin/+) հիբրիդներում՝ 3,6 - 2,7%-ով, իսկ ստուգիչ Յախոնտ սորտում՝ 8,7%-ով՝ հիմնականում հիվանդություններով ախտահարված պտուղների ավելի փոքր քանակի շնորհիվ։

4. «Fitomag» էթիլենարգելակիչով հետբերքահավաքային մշակումը լոլիկի պահպանունակության բարձրացման ամենաարդյունավետ միջոցն է, քանի որ բարձրացնում է որակը և նվազեցնում ընդհանուր կորուստները Г1098 (+/rin) ու Г1256 (rin/+) հետերոզիգոտ հիբրիդներում՝ 14,0 և 17,3%-ով, իսկ սովորական գենոտիպով Յախոնտ սորտում՝ 26,0%-ով։

Գրականություն

1. Ակիշին Դ. Վ., Գուբին Ա. Ս. Կալցիումի կուտակումը և տարբեր պահպանունակությամբ լոլիկի պտուղների ամրության բնութագրերը / Դ. Վ. Ակիշին, Ա. Ս. Գուբին։ - ՄիչԳԱՀ-ի տեղեկագիր, 2004։ - [Հատոր 2]։ - №1։ Էջ 272-275։

2. Գուդկովսկի Վ. Ա. 1-մեթիլցիկլոպրոպենի արդյունավետությունը մրգերի և բանջարեղենի պահպանման ու սպառողին հասցնելու ընթացքում։ // Այգեգործության արդյունավետության բարձրացումը ժամանակակից պայմաններում։ - 2007։ - Հ. 3։ - Էջ 196 - 206։

3. Գուդկովսկի Վ. Ա. МА-ի և էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչի արդյունավետությունը պտուղների, հատապտուղների ու բանջարեղենի պահպանման համար / Գուդկովսկի Վ. Ա., Կոժինա Լ. Վ., Բալակիրև Ա. Ե., Նազարով Յու. Բ.։ - ՄիչԳԱՀ-ի տեղեկագիր, 2009։ - №1։ - Էջ 53-63։

4. Երմակով Ա. Ի., Արասիմովիչ Վ. Վ., Յարոշ Ն. Պ. և այլք։ Բույսերի կենսաքիմիական հետազոտության մեթոդներ։ - Մոսկվա, 1987։ - 429 էջ։

5. Կախանա Բ. Մ., Կրիվիլևա Ն. Ի. Պեկտինային նյութերի փոխանակությունը և լոլիկի պտուղների խտությունը // ՄԽՍՀ ԳԱ տեղեկագիր։ Կենսաբանական և քիմիական գիտությունների շարք։ 1987, №4, էջ 14-18։

6. Ցերանու Լ. Ա. Մուտանտ գեների հոմո- և հետերոզիգոտ վիճակի ազդեցությունը լոլիկի քանակական հատկանիշների վրա / Լ. Ա. Ցերանու. կենսաբանական գիտությունների դոկտորի ատենախոսություն։ - Քիշնև, 2007։

7. Շվեց Վ. Ֆ., Կուստով Ա. Վ., Շվեց Կ. Վ., Գուդկովսկի Վ. Ա. 1-մեթիլցիկլոպրոպենի արտադրության տեխնոլոգիայի մշակումն ու կիրառումը մրգերի և բանջարեղենի պահպանման համար։ // Միջազգային գիտագործնական համաժողովի նյութեր, 27-28 ապրիլի 2004 թ. - Վորոնեժ՝ Կվարտա, 2004 - էջ 14-15։