← Жарияланымдарға оралу

Ғылыми мақала

2010 жылы жарияланған мақала · 133–136

Түпнұсқа PDF
Аударма туралы

Түпнұсқа сканның төрт үзіндісінде жолдар қабаттасқан. Оқылмайтын жерлер белгіленді; жетіспейтін мәтін болжаммен қалпына келтірілген жоқ.

Түпнұсқадағы сандық қайшылықтар сақталды.

Бет 133

ВЕСТНИК МичГАУ, № 2, 2010

АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНІМДЕРІН САҚТАУ ЖӘНЕ ҚАЙТА ӨҢДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

ӘОЖ 635.64-156:631.811.4:664

ЦЧЗ АШЫҚ ТОПЫРАҒЫНДА ӨСІРІЛГЕН ҚЫЗАНАҚ ЖЕМІСТЕРІНІҢ САҚТАЛҒЫШТЫҒЫН АРТТЫРУ

В.А. Гудковский,

ГНУ «И.В. Мичурин атындағы Бүкілресейлік бау-бақша ғылыми-зерттеу институты», Мичуринск қ., Ресей

А.Ф. Бухаров,

ГНУ «Бүкілресейлік көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты», Верея ауылы, Мәскеу облысы, Ресей

Д.В. Акишин, А.В. Невзорова, Е.В. Кузина

ФГОУ ВПО «Мичуринск мемлекеттік аграрлық университеті», Мичуринск қ., Ресей

Түйін сөздер: қызанақ, пісуді баяулататын rin гені, жапырақтан қоректендіру, кальций, метилциклопропен.

Түйін сөздер: қызанақ, ұзақ баяу пісу rin гені, жапырақтан қолдану, кальций, 1-метилциклопропен.

Қызанақ жемістері дәстүрлі түрде сақталғыштығы төмен өнім деп саналады, сондықтан ашық топырақта өсірілген қызанақты тұтыну кезеңі оның егістікте пісу кезеңіне сәйкес келеді. Қолданыстағы өсіру технологиялары бойынша отандық тауар өндірушілер нарықты ашық топырақтың балғын жемістерімен жылына небәрі 1,5-2,5 ай қамтамасыз ете алады. Маусымнан тыс уақытта нарыққа қорғалған топырақтың әртүрлі құрылыстарында өсірілген, тағамдық және дәмдік құндылығы төменірек импорттық немесе отандық өнім түседі. Қазіргі кезде ашық топырақта өсірілген балғын қызанақты тұтыну кезеңін ұзарту үшін жемістердің пісу және сақтау мерзімін ұзартуға ықпал ететін әдістерді қолдану аса орынды. Қызанақ жемістерін сақтау тиімділігін арттыруға көптеген түрлі тәсілдер мен әдістер ұсынылады.

Ең кең таралған және тиімді тәсілдердің бірі — селекциялық-генетикалық әдіс. Ол қалыпты генотипті үздік сорттар мен жемістің пісуін баяулататын гендері бар желілерді (rin, nor, alc және т.б.) будандастыру негізінде алынған гетерозиготалы будандарды пайдалануды көздейді. Будандастыру нәтижесінде алынған гетерозиготалы будандарда тыныс алу қарқындылығы, этилен синтезінің деңгейі, полигалактуроназалар мен пектинэстеразаның белсенділігі төмен, ал пектинді заттар мен кальций мөлшері салыстырмалы жоғары. Осы қасиеттердің арқасында олардың жемістері жақсырақ сақталып, кәдімгі сорттардан ұзағырақ тығыз күйінде қалады. Бұл жемістерді сақтау, тасымалдау және сату кезінде өте маңызды [5]. Соңғы онжылдықтарда қорғалған топырақта өсіруге арналған көптеген отандық және шетелдік будан (негізінен nor/+ және rin/+) жасалды [6]. Ашық топырақта өсіруге арналған, жемістің пісуін баяулататын гені бар отандық гетерозиготалы будандар әзірше шығарылған жоқ. Мұндай будандардың негізгі кемшіліктері — қабығының қалыңдығы мен беріктігінің жоғары болуы, жарылуға бейімділігі және дәмдік сапасының жеткіліксіздігі.

Сақталғыштықты арттырудың тағы бір кең таралған әрі тиімді тәсілі — жемістердегі кальций концентрациясын түрлі жолмен арттыру [1].

Бет 134

ВЕСТНИК МичГАУ, № 2, 2010

Кальций жасуша қабырғаларының ортаңғы пластинкасына еніп, олардың беріктігін арттырады, бұзылуын тежейді, пісу мен қартаю процестерін баяулатады, ауруларға төзімділікті арттырып, тиімді сақтау мерзімін ұзартады [5]. Химиялық элемент ретінде кальций топырақта баяу қозғалады және тамыр жүйесіне нашар сіңеді, сондықтан оны жапырақтан қоректендіру түрінде қолдану аса тиімді. Итальяндық «Валагро» компаниясы органикалық хелат түзгіш LPCA (лигнинполикарбон қышқылы) негізінде жаңа препараттар жасауы арқасында өсімдіктерді кальциймен жапырақтан іс жүзінде шектеусіз қоректендіру мүмкін болды. Толық зиянсыз және технологиялық «Кальбит С» пен «Брексил» препараттарында беріктігі жоғары металлорганикалық кешендер — хелаттар — кальцийді оңай сіңетін түрде қамтиды, ерімейтін тұнба түзілуін болдырмайды және қорғауға қолданылатын кез келген пестицидпен араласа алады [оқылмайды: сөйлемнің соңын келесі абзац басып қалған].

[Оқылмайды: сөйлемнің басын алдыңғы абзац басып қалған] жылдары 1-метилциклопропен (1-MCP) бар препараттармен өңдеу арқылы климактериялық жемістердің сақталғыштығын арттыру тәсілі өте жақсы нәтиже көрсетті. 1-MCP негізіндегі препараттар (Smart-Fresh (АҚШ) немесе «Fitomag» (Ресей)) этилен акцепторына қайтымсыз әсер етеді, эндогендік және экзогендік этиленді тежейді, адамға қауіпсіз және өңдеуден кейін жемістерде қалмайды [7]. И.В. Мичурин атындағы Бүкілресейлік бау-бақша ҒЗИ зерттеулері алма мен алмұртты сақтау кезінде де, тұтынушыға жеткізу кезеңінде де «Fitomag»-пен өңдеудің жоғары тиімділігін көрсетті [2]. Этилен тежегішін қызанақ жемістерін сақтау кезінде қолданудың тиімділігі жеткілікті зерттелмеген.

Жұмысымыздың мақсаты — өсімдіктерді «Брексил» кальций препаратымен жапырақтан қоректендірудің және жинаудан кейін этилен тежегіші «Fitomag»-пен өңдеудің генотипі әртүрлі қызанақ жемістерінің сақталғыштығына әсерін зерттеу.

Зерттеулер 2007-2009 жылдары «Роща» оқу шаруашылығында жүргізілді. Қалыпты генотипті Яхонт сорты және оның негізінде К301 (rin/rin) желісімен тікелей — Г1098 (+/rin) және кері — Г1256 (rin/+) будандастырудан алынған гетерозиготалы будандар зерттелді.

Тәжірибелер жүргізу әдістемесі.

Көшеттер шаруашылықта қабылданған технология бойынша МолдНИИОЗ құрылымындағы көктемгі үлдірлі жылыжайда 12×3 см сызбасымен, тамырын шымшып көшірмей өсірілді. Мамыр соңында көшеттер алдын ала дайындалып, суарылған ұяларға қолмен (90+50)/2 × 35 см сызбасы бойынша отырғызылды. Әр нұсқа 3 қайталаумен, әрқайсысында 25 өсімдіктен отырғызылды.

Вегетация кезеңінде арамшөп жұлынып, топырақ қопсытылды; саңырауқұлақ және бактериялық аурулардан қорғау үшін «Ордан» және «Ридомил голд» препараттары 2,5 кг/га мөлшерінде бүркілді.

Зерттелетін жемістердің қарқынды өсу кезеңінде (1, 10, 20 тамыз) «Брексил» препаратымен (LSA лигнинполикарбон қышқылының амидімен кешен түзген 20,0 % кальций оксиді және 0,5 % суда еритін бор) жапырақтан қоректендіру жүргізілді. Өсімдіктерге иыққа асатын бүріккішпен 0,25% концентрациялы ерітінділер бүркілді.

Сақтауға қыркүйектің 1 онкүндігінде жиналған жасыл, қалыптасқан жемістер қойылды. Сақтауға қояр алдында жемістер И.В. Мичурин атындағы ВНИИС әзірлеген технология бойынша этилен тежегіші «Fitomag»-пен өңделді. Қызанақ қалыпты жағдайда 10-12 °С температурада және ауаның 75% (±10%) салыстырмалы ылғалдылығында (ОВВ) сақталды. Бақылау — өңделмеген жемістер. Әр нұсқа 3 қайталаумен, әрқайсысында 50 жемістен қойылды. Сақтау кезінде әр 7 күн сайын нөмірленген 10 жемісті электрондық таразыда өлшеу арқылы массаның табиғи кемуі анықталды. Құрғақ зат мөлшері сақтау алдында және кейін тұрақты массаға дейін кептіру әдісімен анықталды [4].

Зерттеу нәтижелері

Жемістерді сақтау кезіндегі шығындар массаның табиғи кемуінен және аурулардан болатын қалдықтан тұратыны белгілі. Зерттеулер зерттелген сорт үлгілерінің сақталғыштығы әртүрлі екенін көрсетті. Бұл ретте сорт генотипі сақтау кезіндегі табиғи кему мөлшеріне де, аурулардан болатын шығынға да елеулі әсер етті (1-кесте).

Бет 135

ВЕСТНИК МичГАУ, № 2, 2010

1-кесте — «Брексил» және «Fitomag» препараттарымен өңдеудің 42 тәулік сақтау кезіндегі шығын мөлшеріне әсері (2007-2009 жж.)
НұсқаМассаның табиғи кемуі, %Аурулардан болатын қалдық, %Жалпы шығын, %
Яхонт (+/+)
Өңдеусіз10,050,260,2
«Брексил»9,542,051,5
«Fitomag»9,125,134,2
Г1098 (+/rin)
Өңдеусіз7,530,137,6
«Брексил»7,027,034,0
«Fitomag»6,217,423,6
Г1256 (rin/+)
Өңдеусіз8,934,243,1
«Брексил»8,432,040,4
«Fitomag»7,917,925,8
НСР₀₅0,32,02,5

42 күн сақтаудан кейін табиғи кемуі ең жоғары болған бақылау сорты Яхонт (+/+) — 10,0%. Гетерозиготалы будандардың жемістерінде сақтау кезіндегі табиғи кему едәуір аз болды. Тікелей будан Г1098 (+/rin) жемістері 7,5%, кері будан Г1256 (rin/+) жемістері 8,9% жоғалтты, бұл Яхонт бақылау сортынан тиісінше 2,5 және 1,1% аз.

Вегетациядағы өсімдіктерді «Брексил»-мен жапырақтан қоректендіру барлық зерттелген сорт үлгілерінің жемістерінде сақтау кезіндегі массаның табиғи кемуін азайтты.

«Брексил»-мен өңделген жемістердің массасының табиғи кемуі генотипке тәуелді болмады және барлық зерттелген үлгіде өңдеусіз нұсқалардан 0,5% төмен болды. Тәжірибелік деректерді статистикалық өңдеу нәтижелері «Брексил»-мен жапырақтан қоректендірудің сақтау кезінде қызанақ жемістері массасының табиғи кему мөлшеріне елеулі әсерін көрсетеді (1-кесте).

Жинаудан кейін этилен тежегіші «Fitomag»-пен өңдеу сақтау кезінде жемістер массасының табиғи кемуін азайтудың ең тиімді тәсілі болды.

Алынған деректер «Fitomag»-пен өңдеу өңдеусіз нұсқамен салыстырғанда Яхонт бақылау сортында жемістердің табиғи кемуін 0,9%-ға, Г1256 (rin/+) буданында 1,3%-ға, Г1098 (+/rin) буданында 1,0%-ға азайтқанын көрсетеді.

Сақтаудағы шығындардың негізгі үлесі аурулардан болатын қалдыққа тиесілі болды. Яхонт (+/+) бақылау сортын 42 күн сақтағанда аурулардан болатын шығын ең жоғары — 50,2% болды. Жемістің пісуін баяулататын гені бар Г1256 (rin/+) және Г1098 (+/rin) будандарында ауру шығыны едәуір төмен — 34,2% және 30,1% болды, бұл Яхонт сортынан 1,47 және 1,67 есе аз. Ең төмен ауру шығыны rin генінің көзі ретінде аталық пішін пайдаланылған Г1098 (+/rin) буданында болды.

«Брексил»-мен жапырақтан қоректендіру барлық зерттелген үлгіде аурулардан болатын қалдықты едәуір азайтты. Г1256 (rin/+) және Г1098 (+/rin) будандарында қалдық өңдеусіз нұсқалардан 2,2% және 3,1% азайды. Жапырақтан қоректендірудің ең жоғары тиімділігі Яхонт (+/+) бақылау сортында байқалды. 0,25% «Брексил»-мен үш рет жапырақтан қоректендіру бұл сортта 42 күн сақтау кезіндегі аурулардан болатын шығынды 8,2%-ға азайтты.

«Fitomag»-пен өңдеу табиғи кемуді азайтуға да, сақтау кезінде жемістерді аурулардан қорғауға да ең тиімді құрал болды. Ең үлкен әсер Яхонт (+/+) жемістерін өңдеуде алынды: аурулардан болатын қалдық 50,2-ден 25,1%-ға дейін, яғни бақылаумен салыстырғанда 2,0 есе төмендеді. Г1256 (rin/+) және Г1098 (+/rin) будандарының жемістерін өңдеу аурулардан болатын шығынды тиісінше 16,3 және 12,7%-ға азайтты.

Бет 136

ВЕСТНИК МичГАУ, № 2, 2010

Табиғи кему мен аурулардан болатын қалдықты қосқанда, сорт генотипі жалпы шығын мөлшеріне елеулі әсер еткенін атап өтуге болады. 42 күннен кейін ең жоғары шығын (60,2%) Яхонт (+/+) бақылау сортында болды. Г1256 (rin/+) және Г1098 (+/rin) будандарының жалпы шығыны едәуір төмен — тиісінше 37,6 және 43,1% болды, бұл қалыпты [оқылмайды: сөйлемнің соңын келесі абзац басып қалған] сортына қарағанда 22,6 және 17,1% аз.

[Оқылмайды: сөйлемнің басын алдыңғы абзац басып қалған] «Брексил»-мен қоректендіру бақылаумен салыстырғанда Г1098 (+/rin) және Г1256 (rin/+) будандарының жалпы шығынын 3,6% және 2,7%-ға, ал қалыпты генотипті Яхонт сортында 8,2%-ға азайтты.

Сақтау кезіндегі ең аз шығын мен ең жоғары сапа этилен тежегіші «Fitomag»-пен өңделген нұсқада байқалды. Г1098 (+/rin) және Г1256 (rin/+) будандарын өңдеуде жалпы шығын тиісінше 14,0 және 17,3%-ға, ал Яхонт (+/+) сортын өңдеуде өңдеусіз нұсқамен салыстырғанда 26,0%-ға азайды.

Қорытындылар

1. Қызанақ жемістерінің сақталғыштығын арттырудың зерттелген барлық тәсілі тиімді, себебі олар 42 күн сақтау кезінде массаның табиғи кемуі мен аурулардан болатын қалдықты елеулі азайтады.

2. Г1098 (+/rin) және Г1256 (rin/+) гетерозиготалы будандарын сақтағанда табиғи кему Яхонт (+/+) бақылау сортынан 2,5 және 1,1%, ал аурулардан болатын қалдық 20,1 және 16,0% аз.

3. Қызанақ өсімдіктерін «Брексил»-мен 3 рет жапырақтан қоректендіру өңделмеген жемістермен салыстырғанда Г1098 (+/rin) және Г1256 (rin/+) будандарында жалпы шығынды 3,6 - 2,7%-ға, Яхонт бақылау сортында 8,7%-ға азайтты, негізінен ауруға шалдыққан жемістер санының азаюы есебінен.

4. Жинаудан кейін этилен тежегіші «Fitomag»-пен өңдеу — қызанақ жемістерінің сақталғыштығын арттырудың ең тиімді тәсілі, себебі ол сапаны арттырып, Г1098 (+/rin) және Г1256 (rin/+) гетерозиготалы будандарында жалпы шығынды 14,0 және 17,3%-ға, қалыпты генотипті Яхонт сортында 26,0%-ға азайтады.

Әдебиеттер

1. Акишин Д.В., Губин А.С. Сақталғыштығы әртүрлі қызанақ жемістерінде кальций жиналуы және беріктік сипаттамалары / Д.В.Акишин, А.С.Губин. - Вестник МичГАУ, 2004. - [2-том]. - №1. 272-275-б.

2. Гудковский В.А. Жемістер мен көкөністерді сақтау және тұтынушыға жеткізу кезінде 1-метилциклопропеннің тиімділігі. // Қазіргі жағдайда бау-бақша шаруашылығы тиімділігін арттыру. - 2007. - 3-том. - 196 - 206-б.

3. Гудковский В.А. Жемістерді, жидектер мен көкөністерді сақтау үшін МА және этилен биосинтезі тежегішінің тиімділігі / Гудковский В.А., Кожина Л.В., Балакирев А.Е., Назаров Ю.Б. - Вестник МичГАУ, 2009. - №1. - 53-63-б.

4. Ермаков А.И., Арасимович В.В., Ярош Н.П. және т.б. Өсімдіктерді биохимиялық зерттеу әдістері. - М.; 1987.- 429 б.

5. Кахана Б.М., Кривилева Н.И. Қызанақ жемістеріндегі пектинді заттардың алмасуы және тығыздығы // Известия АН МССР. Биология және химия ғылымдары сериясы. 1987, №4, 14-18-б.

6. Цэрану Л.А. Мутантты гендердің гомо- және гетерозиготалы күйінің қызанақтың сандық белгілеріне әсері / Л.А.Цэрану: биология ғылымдарының докторы диссертациясы. - Кишинев, 2007.

7. Швец В.Ф., Кустов А.В., Швец К.В., Гудковский В.А. Жемістер мен көкөністерді сақтау үшін 1-метилциклопропен өндіру және қолдану технологиясын әзірлеу. // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, 27-28 сәуір 2004 ж. - Воронеж: Кварта, 2004 - 14-15-б.