
Tam materialı oxuyun
Meyvələrin keyfiyyəti — kalibr, rəng, biokimyəvi və mineral tərkib, zərərvericilər, xəstəliklər, torlaşma, günəş yanığı, şüşəvarılıq, mexaniki zədələr və s. ilə zədələnmə dərəcəsi — bağda formalaşır.
Buna görə ekoloji, bioloji və aqrotexniki amillər kompleksindən və bitki biotənzimləyicilərindən istifadə etməklə bitkidə və onun ayrı-ayrı orqanlarında gedən prosesləri idarə edərkən bağda meyvələrin yüksək keyfiyyətini (90–95% əla və I sort meyvə) təmin etmək vacibdir. Meyvələrin istehlakçıya çatdırılmasının sonrakı mərhələlərində (saxlama, əmtəə emalı, daşınma) əsas vəzifə bağda əldə edilmiş ilkin keyfiyyəti maksimal qorumaqdır.
Optimal yığım vaxtları
Alma meyvələrinin keyfiyyətini və saxlanma müddətini müəyyən edən ən vacib amillərdən biri yığım zamanı onların yetişmə dərəcəsidir.
Erkən yığıldıqda meyvələrin antioksidant səviyyəsi kifayət etmir və mineral tərkibi (K, Mg, Ca, P, N) balanssız olur; nəticədə onlar sorta xas ölçüyə (kalibrə), rəngə, biokimyəvi tərkibə və dada çatmır. Saxlanma zamanı bu meyvələr sorta xas dad keyfiyyəti qazana bilmir, qabıq yanığına, dərialtı və mərciməkvari ləkələnməyə, toxumaların qonurlaşmasına və solmaya həssas olur.
Gec yığıldıqda meyvələrdə maddələr mübadiləsinin pozulması prosesi gedir; bu, özəyin qonurlaşmasına, şüşəvarılıq, dərialtı ləkələnmə ilə zədələnməyə, çatlamaya, göbələk xəstəliklərinə həssaslığa və meyvələrin tökülmə ehtimalının artmasına gətirir. Saxlanma zamanı belə meyvələr istehlak keyfiyyətlərini — bərklik və şirəliliyi, aşağı turşuluğu — daha tez itirir, qocalma və aşağı temperaturdan parçalanmaya məruz qalır.
Yalnız optimal vaxtda yığım meyvələrin sorta xas kalibrə, rəngə, dada, ətrə və qida dəyərinə çatmasına imkan verir. Bu halda meyvələrin biokimyəvi və mineral tərkibi, eləcə də yetişmə dərəcəsi saxlama və istehlakçıya çatdırılma zamanı yüksək keyfiyyəti təmin edir. Optimal yığım dövrü sortun genotipindən, yetişdirmənin ekoloji və aqrotexniki amillərindən asılıdır.
Meyvələrin düzgün yığım vaxtını müəyyən etmək üçün onların fizioloji vəziyyəti və keyfiyyəti izlənməlidir. Dünya praktikasında belə monitorinq üçün aşağıdakı göstərici və indekslərdən istifadə edilir:
- tam çiçəkləmədən yığımadək günlərin sayı;
- Thiault indeksi (şəkərin turşuya nisbəti);
- Streif indeksi (bərkliyin nişasta və həll olan quru maddələr miqdarına nisbəti);
- Perlium indeksi (bərklik, həll olan quru maddələrin və şəkərlərin miqdarı barədə məlumatlar əsasında);
- AD indeksi (xlorofil miqdarına görə);
- meyvələrin antioksidant fəallığı.
Bağda meyvələrin saxlanma potensialını müəyyən edən göstəricilər də tətbiq edilir (cədvəl 1.)
Cədvəl 1. Bağda meyvələrin saxlanma potensialını müəyyən edən göstəricilər
Adı |
Qiyməti |
|
Endogen etilenin miqdarı |
0,1–0,5 ppm |
|
Yığımda yod-nişasta sınağının indeksi (5–8 bal) |
2,5–4 |
|
Yığımda bərklik (kq, d=12 mm) |
6,5%–10,0 kq/sm2 |
|
Quru maddələrin miqdarı |
>12% |
|
Mineral tərkib elementlərinin miqdarı (mq/100 q yaş kütlə) |
Ca2++>5;P>9;Mg2++<10; K = 90–120 |
|
Elementlərin nisbəti |
(K + Mg2++) / Ca2++ < 25; N / Ca2++ < 10; Ca2++ / Mg2++ ≥ 0,5 |
Verilmiş göstəricilər və bağ amilləri — məhsuldarlıq, zoğların böyümə intensivliyi, əkinlərin yaşı, torpaq və hava şəraitinin xüsusiyyətləri, vegetasiya dövründə yağıntıların miqdarı və paylanması, göbələk xəstəlikləri, şüşəvarılıq və dərialtı ləkələnmə ilə meyvələrin mövcudluğu — bağda meyvələrin saxlanma qabiliyyətini müəyyən edir.
Bu göstəricilər kompleks istifadə edildikdə məhsulu uzun, orta və qısamüddətli saxlama partiyalarına bölmək və hər biri üçün ən yaxşı saxlama texnologiyasını və müddətini seçmək mümkün olur.
Meyvələrin tökülməsi
Vaxtında yığılmama meyvələrin tökülməsinə səbəb olur; bu, ayrı-ayrı illərdə pomoloji sortdan asılı olaraq 20% və daha çox ola bilər: 30 t/ha məhsuldarlıqda tökülmə 6 t/ha və daha çox təşkil edə bilər. İstehsalçılar böyük zərər görürlər, çünki bu meyvələrin qiyməti orta hesabla 10–12 rubl/kq azalır; yəni 1 ha bağ üzrə itkilərin dəyəri 60–80 min rubl ola bilər.
Meyvə və yarpaqların tökülməsi bitkidə və meyvədə hormonal balansın pozulmasından yaranır və meyvə saplağı ilə yarpaq saplağı nahiyəsində ayırıcı toxumanın əmələ gəlməsi ilə bağlıdır. Tökülmənin tənzimlənməsində tökülməni induksiya edən etilen və etilenin fizioloji təsirini yatıran auksin mühüm rol oynayır. Meyvə saplağına auksin daxil olması azaldıqda və etilen miqdarı artdıqda ayırıcı təbəqədə hüceyrələri parçalayan sellülaza, pektinaza fermentlərinin fəallığı artır və meyvənin ana bitkidən ayrılması başlayır.
Buna görə meyvə və yarpaqların tökülməsi ilk növbədə auksin və etilen balansının etilenin artması istiqamətində pozulması ilə bağlıdır. Buna bir çox amil, o cümlədən assimilyatlar, sitokininlər, kalsium və s. ilə kifayət qədər təmin olunmama səbəb ola bilər. Bu baxımdan hazırda meyvə tökülməsini azaltmağın ən effektiv yolu məhsul yığımına iki-üç həftə qalmış ağacları auksin tərkibli preparatlarla (Obstormon, Obstaktin) emal etməkdir. Tökülməni gücləndirən və ya ləngidən əsas amilləri ayırmaq olar (cədvəl 2).
Cədvəl 2. Tökülməni gücləndirən və ləngidən amillər
Meyvə tökülməsini gücləndirən amillər (Orlik, Makintoş və s. sortlar üçün) |
Meyvə tökülməsini ləngidən amillər (Qolden Delişes, Severnı Sinap sortları üçün) |
|
Meyvə saplağının ayırıcı təbəqəsinə auksin axınının azalması və etilen miqdarının artması |
Meyvə saplağının ayırıcı təbəqəsinə auksinlərin daxil olması; etilen biosintezinin inhibə edilməsi |
|
Yarpaqların və meyvələrin böyümə fəallığının azalması |
Zəifboylu klon calaqaltılardan istifadə |
|
İşıq və assimilyat çatışmazlığı |
Çətirin yaxşı işıqlanması; yarpaqların yüksək fotosintetik fəallığı və yarpaqla meyvələrin assimilyatlarla təmin olunması |
|
Stress amilləri (quraqlıq, yüksək temperatur, həddindən artıq nəmlik, güclü külək və s.) |
Bitkilərin stress amillərinə davamlılığının artırılması |
|
Xəstəlik, zərərverici və dolu zədələri; toxum sayının kifayət etməməsi |
Su və mineral rejimlərin optimallaşdırılması |
|
Zoğların güclü böyüməsi |
Zoğların məhdud böyüməsi (budaqların əyilməsi, böyümə tənzimləyicilərindən istifadə); ağacların ixtisaslı budanması |
|
Yüksək məhsul yükü |
Normal məhsul yükü |
|
Meyvələrdə kalsiumun aşağı səviyyəsi |
Kalsium miqdarı yüksək olan meyvələr |
|
Toxum sayı 5-dən az |
Toxum sayı ən azı 5 |
|
Meyvələrin etilen əmələ gətirən maddələrlə (etefon, hidrel və s.) emalı; bitkilərə həddindən artıq pestisid yükü |
Auksin tərkibli və ya etilen biosintezini inhibə edən preparatlarla yığımdan əvvəl emal |
Meyvələrin yığılması və daşınması
Yığım və daşınma mərhələsində meyvələrin əsas mexaniki zədələri yaranır — basılma, əzilmə, deşilmə, saplaqsız meyvələr (bütöv saplaq əla sort meyvələr üçün standartdır). Bu zədələr meyvələrin kateqoriyasını və keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır.
Mexaniki zədələrin minimal səviyyəsini təmin etmək və meyvə keyfiyyətini artırmaq üsullarına daxildir:
- yığımda işçilərin əməyinin partiyadakı əla və I sort meyvələrin payına görə qiymətləndirilməsi;
- xüsusi platforma, kombayn və çantalardan istifadə;
- meyvələrin mərhələli yığılması;
- qablaşdırma qablarına qoyarkən meyvələrin əlavə çeşidlənməsi;
- qabların keyfiyyəti;
- nəqliyyat vasitələrinin və yolların keyfiyyəti.
Saxlama üçün bircins partiyaların formalaşdırılması
Saxlanma zamanı meyvələrin fizioloji və göbələk xəstəliklərinə davamlılığında ilkin keyfiyyət (biokimyəvi, mineral tərkib, anatomik-morfoloji quruluş, fizioloji vəziyyət) ən mühüm rol oynayır.
Bir müəssisə daxilində eyni sortun meyvələrinin ilkin keyfiyyəti və saxlanma qabiliyyəti fərqli ola bilər. Bu, calaqaltı tiplərindən, torpaqdan və əkinlərin yaşından, zoğların böyümə gücündən və məhsul yükündən, aqrotexniki amillərdən və yığım vaxtlarından asılıdır.
Uzun, orta və qısamüddətli saxlama üçün bircins partiyalar formalaşdırmaq, optimal texnologiya və saxlama müddətini müəyyən etmək üçün yuxarıda qeyd olunan göstəricilər kompleksindən istifadə edilir.
Saxlama texnologiyaları və saxlamaya qoyulmaq üçün meyvələrin emalı
Meyvələrin saxlanması baxılan canlı sistemin ən vacib mərhələsidir; bu, yığımdan sonrakı dövrdə meyvələrin həyat fəaliyyətinin idarə edilməsi üzrə texnoloji prosesdir və yetişmə ilə qocalmanı ləngitməyə, fizioloji və göbələk xəstəliklərindən qorumağa, ilkin keyfiyyəti uzun müddət maksimal saxlamağa imkan verir.
Meyvələrin yetişmə və qocalma hormonu etilendir, buna görə meyvələrin saxlanma keyfiyyəti toplanmış etilen səviyyəsindən asılıdır. Etilen biosintezinin effektiv inhibə edilməsi və yığımdan sonrakı dövrdə meyvə keyfiyyətinə onun mənfi təsirinin aradan qaldırılması meyvələrin keyfiyyətini qorumağa və saxlanma müddətini artırmağa imkan verir.
Yığımdan sonrakı dövrdə meyvələrin həyat proseslərinin idarə edilməsinə təsir edən əsas amillər temperatur, nisbi rütubət və atmosferin tərkibidir (oksigen, karbon qazı, etilen miqdarı).
Bu amillərin kompleks istifadəsi alma meyvələrinin bir neçə saxlama texnologiyasını hazırlamağa imkan vermişdir:
- adi atmosfer (AA) (O2=21%, CO2=0,03%);
- ultraaşağı oksigen miqdarlı tənzimlənən atmosfer (TA) (O2 = 0,8–1,5%, CO2 = 0,8–3%);
- modifikasiya olunmuş atmosfer (MA) (O2 = 12–18%, CO2 = 3–6%).
Bəzi ölkələrdə (İtaliya, Hollandiya, Almaniya və s.) meyvələrin dinamik tənzimlənən atmosferdə (DTA) saxlanması texnologiyası hazırlanmış və tətbiq edilir.
Göstərilən texnologiyaların hər birinin üstünlük və çatışmazlıqları var.
2000-ci illərdə ABŞ və Rusiyada etilen inhibitoru 1-metiltsiklopropen (1-MCP) hazırlanmış və müvafiq olaraq Smart Frech və Fitomag preparatlarının əsas komponentinə çevrilmişdir. 1-MCP-nin təsir mexanizmi onun molekullarının hüceyrə membranında etilen reseptorlarına birləşib onun yerini tutmasından ibarətdir. Buna görə etilen öz reseptorlarına birləşib fəal komplekslər yarada bilmir. 1-MCP-nin etilen reseptorları ilə rabitəsi etileninkindən 10 dəfə güclü olduğundan 1-MCP etilen biosintezinə effektiv nəzarət edir və həm saxlama, həm də istehlakçıya çatdırılma zamanı meyvələrin keyfiyyətini qoruyaraq «rəfdə ömrünü» uzadır. Beləliklə, mövcud saxlama texnologiyalarının maksimal nəticəliliyi yığımdan sonrakı dövrdə meyvələrin 1-MCP ilə emalı ilə birlikdə tətbiq edilərkən əldə olunur.
Saxlama zamanı itkilərin əsas səbəbləri meyvələrin xəstəliklərlə, o cümlədən qabıq yanığı, dərialtı ləkələnmə, toxumaların daxili və xarici qonurlaşması, parçalanma, göbələk çürükləri və s. ilə zədələnməsidir. Meyvələrin bu xəstəliklərə davamlılığı sortun genotipindən, yığımdan əvvəlki və sonrakı amillərdən, saxlama texnologiyalarından və müddətindən asılıdır; bu, vahid canlı sistemin bütün mərhələlərini idarə etməyin zəruriliyini təsdiqləyir.
Çoxillik tədqiqatlar aşağıdakıların hazırlanmasına gətirmişdir:
- meyvələrin optimal yığım vaxtlarının göstəriciləri;
- saxlamaya qoyulmaq üçün bircins meyvə partiyalarının formalaşdırılması göstəriciləri;
- sortların və hər partiyanın bioloji xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla AA, TA və MA-da alma meyvələri üçün fərqli şərait (t°C, O2, CO2) və saxlama müddətləri;
- pomoloji sortdan asılı olaraq meyvələrin etilen inhibitoru ilə yığımdan sonrakı emal texnologiyası (doza, emal vaxtları);
- bircins meyvə partiyalarının saxlanma qabiliyyətinin və satış vaxtlarının proqnoz göstəriciləri.
Saxlama sistemləri sort tərkibi, bağ tipləri, mövcud saxlama bazası və kadrların ixtisası nəzərə alınmaqla hər təsərrüfatın şəraitinə uyğunlaşdırılmalıdır; yeni texnologiyaların mənimsənilməsi üçün isə meyvə istehsalı, yığımı, saxlanması və satışı ilə məşğul olan mütəxəssislərin hazırlanması və yenidən hazırlanması lazımdır.
Yeni meyvə saxlama texnologiyaları 12 il ərzində cənub zonasının («Sad-Qiqant» ASC və s.) və orta zolağın («15 let Oktyabrya» ASC, «Aqronom» ASC) iri təsərrüfatlarında sınaqdan keçirilmiş və ümumiləşdirilmiş təcrübə əsasında geniş mənimsənilmə üçün tövsiyə olunmuşdur.
Yeni texnologiyaların fərqli tətbiqi minimal itkilər və yüksək keyfiyyətin qorunması ilə meyvələrin uzunmüddətli (7–10 ay) saxlanmasını təmin etməyə imkan verir.
Saxlama zamanı meyvələrin keyfiyyətinə nəzarət
Saxlama dövründə meyvələrin fizioloji vəziyyəti və keyfiyyəti izlənir (cədvəl 2). Cədvəl 2-dəki göstəricilər əsasında meyvələrin satış planı tərtib olunur.
Cədvəl 2. Meyvələrin fizioloji vəziyyətinin və keyfiyyətinin monitorinqi
Göstəricinin adı |
Göstəricinin qiyməti |
|
Kameralarda ekzogen etilen miqdarı |
5 ppm-dən çox deyil |
|
Meyvələrdə endogen etilen miqdarı |
5 ppm-dən az |
|
Meyvələrin bərkliyi |
ən azı 6 kq/sm2 |
|
Konyuqə olunmuş trienlərin miqdarı (qabıq yanığına həssas sortlar üçün) |
5 nmol/sm2-dən çox deyil |
|
Kameralarda və meyvələr otaq şəraitində qaldıqdan sonra vizual baxış 7–10 gün ərzində |
meyvənin təravəti, cəlbediciliyi, qabıq yanığı, dərialtı ləkələnmə, toxumaların daxili və xarici qonurlaşmasının mövcudluğu, dad və s. |
Əmtəə emalı və satış
Meyvələrin əmtəə emalı və satışı optimal qiymət və satış bazarlarını müəyyən etmək üçün əmtəə keyfiyyətinə görə bircins meyvə partiyalarının formalaşdırılması prosesidir.
Bu mərhələdə meyvə keyfiyyətinin qorunmasının mühüm şərtlərindən biri qabların əmtəə emalının müasir xətlərindən istifadədir; onlar mexaniki zədələrdən itkilərin səviyyəsini azalda və kalibr, rəng, müxtəlif qüsurlarla zədələnmə dərəcəsini nəzərə alaraq meyvələri əmtəə sortlarına ayıra bilər.
Meyvələr satış bazarlarına temperatur və nisbi hava rütubətinin tənzimlənməsi nəzərdə tutulmuş ixtisaslaşdırılmış nəqliyyatla çatdırılmalıdır.
Qudkovski V.A., «İ.V. Miçurin adına Federal Elmi Mərkəz» Federal Dövlət Büdcə Elmi Müəssisəsinin yığımdan sonrakı texnologiyalar şöbəsinin müdiri, kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor, Rusiya Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının akademiki
