
Կարդալ ամբողջ նյութը
Պտուղների որակը՝ չափաչափը, գունավորումը, կենսաքիմիական ու հանքային կազմը, վնասատուների, հիվանդությունների, ցանցավորության, արևայրուքի, ապակենմանության, մեխանիկական վնասվածքների և այլ վնասումների աստիճանը, ձևավորվում է այգում։
Ուստի բույսում և առանձին օրգաններում ընթացող գործընթացները բնապահպանական, կենսաբանական, ագրոտեխնիկական գործոններով և կենսակարգավորիչներով կառավարելիս կարևոր է ապահովել այգու պտուղների բարձր որակը՝ 90–95% բարձրագույն և I կարգ։ Հաջորդ փուլերում՝ պահպանում, ապրանքային մշակում, փոխադրում, հիմնական խնդիրն այգում ստացված սկզբնական որակի առավելագույն պահպանումն է։
Քաղի օպտիմալ ժամկետներ
Խնձորի որակն ու պահպանման տևողությունը որոշող կարևորագույն գործոններից մեկը քաղի պահին հասունության աստիճանն է։
Վաղ քաղած պտուղներն ունեն հակաօքսիդանտների անբավարար մակարդակ և անհավասարակշռված հանքային կազմ (K, Mg, Ca, P, N), ուստի չեն հասնում սորտին բնորոշ չափաչափին, գունավորմանը, կենսաքիմիական կազմին ու համին։ Պահպանման ընթացքում չեն ստանում սորտային համը և զգայուն են մակերեսային այրվածքի, ենթամաշկային ու ոսպնյակային բծավորության, հյուսվածքների գորշացման և թառամման նկատմամբ։
Ուշ քաղի դեպքում խախտվում է նյութափոխանակությունը՝ առաջացնելով միջուկի գորշացում, ապակենմանություն, ենթամաշկային բծավորություն, ճաքեր, զգայունություն սնկային հիվանդությունների նկատմամբ և պտղաթափի մեծ հավանականություն։ Պահպանման ընթացքում այդ պտուղներն արագ կորցնում են սպառողական որակը՝ կարծրությունն ու հյութալիությունը, ցածր թթվայնությունը, ենթարկվում ծերացման ու ցրտային քայքայման։
Միայն օպտիմալ քաղն է ապահովում սորտին բնորոշ չափաչափը, գույնը, համը, բույրը և սննդային արժեքը։ Այդ դեպքում կենսաքիմիական ու հանքային կազմը և հասունության աստիճանն ապահովում են բարձր որակ՝ պահպանման և սպառողին հասցնելու ժամանակ։ Օպտիմալ քաղի շրջանը կախված է սորտի գենոտիպից, աճեցման էկոլոգիական ու ագրոտեխնիկական գործոններից։
Ճիշտ ժամկետները որոշելու համար անհրաժեշտ է վերահսկել պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակն ու որակը։ Համաշխարհային պրակտիկայում կիրառվում են հետևյալ ցուցանիշներն ու ինդեքսները՝
- օրերի թիվը լիակատար ծաղկումից մինչև քաղ,
- Thiault ինդեքս (շաքար/թթու հարաբերակցություն),
- Streif ինդեքս (կարծրության հարաբերակցությունն օսլային և չոր լուծելի նյութերին),
- Perlium ինդեքս (կարծրության, չոր լուծելի նյութերի և շաքարների տվյալներով),
- AD ինդեքս (քլորոֆիլի պարունակությամբ),
- պտուղների հակաօքսիդանտային ակտիվություն։
Կիրառվում են նաև այգում պտուղների պահպանունակության ներուժը որոշող ցուցանիշներ (աղ. 1)։
Աղյուսակ 1. Այգում պտուղների պահպանունակության ներուժը որոշող ցուցանիշներ
Անվանում |
Արժեք |
|
Էնդոգեն էթիլենի պարունակություն |
0,1–0,5 ppm |
|
Յոդաօսլային փորձի ինդեքսը քաղի պահին (5–8 միավոր) |
2,5–4 |
|
Կարծրությունը քաղի պահին (կգ, d=12 մմ) |
6,5%–10,0 կգ/սմ2 |
|
Չոր նյութերի պարունակություն |
>12% |
|
Հանքային տարրերի պարունակություն (մգ/100 գ թարմ զանգված) |
Ca2++>5;P>9;Mg2++<10; K = 90–120 |
|
Տարրերի հարաբերակցություն |
(K + Mg2++) / Ca2++ < 25; N / Ca2++ < 10; Ca2++ / Mg2++ ≥ 0,5 |
Այս ցուցանիշներն ու այգու գործոնները՝ բերքատվությունը, ընձյուղների աճի ինտենսիվությունը, տնկարկների տարիքը, հողի ու եղանակի առանձնահատկությունները, վեգետացիայի ընթացքում տեղումների քանակն ու բաշխումը, սնկային հիվանդություններով, ապակենմանությամբ և ենթամաշկային բծավորությամբ պտուղների առկայությունը, որոշում են պտուղների պահպանունակությունն այգում։
Դրանց համալիր կիրառմամբ հնարավոր է բերքը բաժանել երկարաժամկետ, միջին և կարճաժամկետ պահպանման խմբաքանակների և յուրաքանչյուրի համար ընտրել լավագույն տեխնոլոգիան ու ժամկետները։
Պտղաթափ
Ուշացած բերքահավաքը բերում է պտղաթափի, որը որոշ տարիներին ըստ պոմոլոգիական սորտի կարող է հասնել 20%-ի և ավելի. 30 տ/հա բերքատվության դեպքում՝ 6 տ/հա և ավելի։ Արտադրողները մեծ վնաս են կրում, քանի որ այդ պտուղների գինը միջինում նվազում է 10–12 ռուբ./կգ-ով, այսինքն՝ 1 հա այգու կորուստը կարող է կազմել 60–80 հազ. ռուբլի։
Պտղաթափն ու տերևաթափն առաջանում են բույսում և պտղում հորմոնային հավասարակշռության խախտմամբ և կապված են պտղակոթի ու տերևակոթի շրջանում բաժանարար հյուսվածքի ձևավորման հետ։ Կարևոր են թափվելը խթանող էթիլենը և դրա ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը ճնշող աուքսինը։ Պտղակոթին աուքսինի մատակարարման նվազման և էթիլենի աճի դեպքում սկսվում է պտղի անջատումը մայր բույսից՝ ցելյուլազ ու պեկտինազ ֆերմենտների ակտիվացմամբ, որոնք քայքայում են բաժանարար շերտի բջիջները։
Ուստի թափվելը հիմնականում կապված է աուքսին/էթիլեն հավասարակշռության՝ դեպի էթիլենի ավելացում շեղմամբ։ Նպաստող գործոններն են ասիմիլյատների, ցիտոկինինների, կալցիումի և այլ նյութերի անբավարար ապահովումը։ Այսօր ամենաարդյունավետ նվազեցման եղանակը ծառերի մշակումն է աուքսին պարունակող Օբստորմոն և Օբստակտին պատրաստուկներով՝ բերքահավաքից երկու-երեք շաբաթ առաջ։ Հիմնական ուժեղացնող ու զսպող գործոնները ներկայացված են աղյուսակ 2-ում։
Աղյուսակ 2. Թափվելն ուժեղացնող և զսպող գործոններ
Պտղաթափն ուժեղացնող գործոններ (Օռլիկ, Մակինտոշ և այլ սորտերի համար) |
Պտղաթափը զսպող գործոններ (Գոլդեն Դելիշես, Սեվերնի Սինապ սորտերի համար) |
|
Աոուքսինների ներհոսքի նվազում և էթիլենի աճ պտղակոթի բաժանարար շերտում |
Աոուքսինների մատակարարում պտղակոթի բաժանարար շերտին, էթիլենի կենսասինթեզի արգելակում |
|
Տերևների և պտուղների աճի ակտիվության նվազում |
Թույլաճ կլոնային պատվաստակալների օգտագործում |
|
Լույսի և ասիմիլյատների պակաս |
Սաղարթի լավ լուսավորվածություն, տերևների բարձր ֆոտոսինթետիկ ակտիվություն և տերևների ու պտուղների ապահովում ասիմիլյատներով |
|
Սթրեսային գործոններ (երաշտ, բարձր ջերմաստիճան, գերխոնավություն, ուժեղ քամի և այլն) |
Բույսերի սթրեսակայունության բարձրացում |
|
Հիվանդություններից, վնասատուներից, կարկուտից վնասվածքներ, սերմերի անբավարար քանակ |
Ջրային և հանքային ռեժիմների օպտիմալացում |
|
Ընձյուղների ուժեղ աճ |
Ընձյուղների զսպված աճ (ճյուղերի թեքում, աճի կարգավորիչներ), ծառերի հմուտ էտում |
|
Բերքով բարձր ծանրաբեռնվածություն |
Բերքով բնականոն ծանրաբեռնվածություն |
|
Պտուղներում կալցիումի ցածր պարունակություն |
Կալցիումի բարձր պարունակությամբ պտուղներ |
|
5-ից պակաս սերմ |
Առնվազն 5 սերմ |
|
Մշակում էթիլեն առաջացնող նյութերով (էթեֆոն, հիդրել և այլն), բույսերի ավելցուկային թունաքիմիկատային ծանրաբեռնվածություն |
Նախաբերքահավաքային մշակում աուքսին պարունակող կամ էթիլենի կենսասինթեզն արգելակող պատրաստուկներով |
Պտուղների բերքահավաք և փոխադրում
Հիմնական մեխանիկական վնասվածքներն առաջանում են բերքահավաքի և փոխադրման փուլերում՝ ճնշում, հարված, ծակոց, առանց պտղակոթի պտուղներ (ամբողջական պտղակոթը բարձրագույն կարգի չափանիշ է)։ Դրանք զգալի նվազեցնում են պտուղների կարգն ու որակը։
Մեխանիկական վնասվածքները նվազագույնի հասցնող և որակը բարձրացնող եղանակներն են՝
- հավաքողների աշխատանքի գնահատում խմբաքանակի բարձրագույն և I կարգի պտուղների բաժնով,
- հատուկ հարթակների, կոմբայնների և պայուսակների օգտագործում,
- փուլային քաղ,
- լրացուցիչ տեսակավորում տարայի մեջ դնելիս,
- տարայի որակ,
- փոխադրամիջոցների և ճանապարհների որակ։
Պահպանման համար միատարր խմբաքանակների ձևավորում
Պահպանման ընթացքում ֆիզիոլոգիական և սնկային հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրության կարևորագույն գործոնը սկզբնական որակն է՝ կենսաքիմիական ու հանքային կազմը, անատոմիական-ձևաբանական կառուցվածքը, ֆիզիոլոգիական վիճակը։
Նույն ձեռնարկությունում նույն սորտի պտուղների սկզբնական որակն ու պահպանունակությունը կարող են տարբեր լինել՝ ըստ պատվաստակալների, հողի, տնկարկների տարիքի, ընձյուղների աճի ուժի, բերքի ծանրաբեռնվածության, ագրոտեխնիկական գործոնների և բերքահավաքի ժամկետների։
Երկարատև, միջին և կարճաժամկետ պահպանման միատարր խմբաքանակների ձևավորման, օպտիմալ տեխնոլոգիաների և ժամկետների որոշման համար կիրառվում է վերը նշված ցուցանիշների համալիրը։
Պահպանման տեխնոլոգիաներ և պտուղների մշակում՝ պահպանման դնելու համար
Պահպանումը քննարկվող կենդանի համակարգի կարևորագույն փուլն է՝ պտուղների հետբերքահավաքային կենսագործունեության կառավարման տեխնոլոգիական գործընթաց, որը զսպում է հասունացումն ու ծերացումը, պաշտպանում ֆիզիոլոգիական և սնկային հիվանդություններից և երկար ժամանակ առավելագույն պահպանում սկզբնական որակը։
Պտուղների հասունացման և ծերացման հորմոնն էթիլենն է, ուստի պահպանման որակը կախված է կուտակված էթիլենի մակարդակից։ Հետբերքահավաքային շրջանում դրա կենսասինթեզի արդյունավետ արգելակումն ու բացասական ազդեցության բացառումը պահպանում են որակն ու երկարացնում ժամկետները։
Հետբերքահավաքային շրջանում կենսական գործընթացների կառավարման հիմնական գործոններն են ջերմաստիճանը, հարաբերական խոնավությունը և մթնոլորտի կազմը՝ թթվածին, ածխաթթու գազ, էթիլեն։
Դրանց համալիր օգտագործմամբ մշակվել են խնձորի պահպանման մի քանի տեխնոլոգիաներ՝
- սովորական մթնոլորտ (ОА) (O2=21%, CO2=0,03%),
- կարգավորվող մթնոլորտ (РА)՝ թթվածնի գերճածր պարունակությամբ (O2=0,8–1,5%, CO2=0,8–3%),
- փոփոխված մթնոլորտ (МА) (O2=12–18%, CO2=3–6%)։
Որոշ երկրներում (Իտալիա, Նիդեռլանդներ, Գերմանիա և այլն) մշակվել և կիրառվում է դինամիկ կարգավորվող մթնոլորտում (ДРА) պահպանումը։
Յուրաքանչյուր տեխնոլոգիա ունի առավելություններ և թերություններ։
2000-ականներին ԱՄՆ-ում և Ռուսաստանում մշակվել է էթիլենարգելակիչ 1-մեթիլցիկլոպրոպենը (1-MCP), որը համապատասխանաբար Smart Frech և Fitomag պատրաստուկների հիմնական բաղադրիչն է։ 1-MCP-ի ազդեցության մեխանիզմը դրա մոլեկուլների միացումն է բջջաթաղանթի էթիլենի ընկալիչներին՝ զբաղեցնելով դրա տեղը։ Էթիլենն այլևս չի կարող միանալ իր ընկալիչներին և ակտիվ համալիրներ առաջացնել։ Քանի որ 1-MCP-ի կապն էթիլենի ընկալիչների հետ 10 անգամ ամուր է էթիլենի կապից, 1-MCP-ն արդյունավետ վերահսկում է էթիլենի կենսասինթեզը և պահպանում պտուղների որակը թե՛ պահպանման, թե՛ սպառողին հասցնելու ժամանակ՝ երկարացնելով «կյանքը դարակում»։ Առկա պահպանման տեխնոլոգիաների առավելագույն արդյունավետությունն ապահովվում է հետբերքահավաքային շրջանում 1-MCP-ով մշակման հետ համակցմամբ։
Պահպանման հիմնական կորուստներն առաջանում են հիվանդություններից՝ մակերեսային այրվածք, ենթամաշկային բծավորություն, հյուսվածքների ներքին ու արտաքին գորշացում, քայքայում, սնկային փտումներ և այլն։ Դիմադրությունը կախված է սորտի գենոտիպից, նախա- և հետբերքահավաքային գործոններից, տեխնոլոգիայից ու ժամկետներից՝ հաստատելով միասնական կենդանի համակարգի բոլոր փուլերը կառավարելու անհրաժեշտությունը։
Բազմամյա ուսումնասիրություններով մշակվել են՝
- քաղի օպտիմալ ժամկետների ցուցանիշներ,
- պահպանման դրվող միատարր խմբաքանակների ձևավորման ցուցանիշներ,
- խնձորի տարբերակված պայմաններ (t°C, O2, CO2) ու ժամկետներ՝ հաշվի առնելով սորտերի և յուրաքանչյուր խմբաքանակի կենսաբանությունը ОА, РА և МА-ում,
- էթիլենարգելակիչով հետբերքահավաքային մշակման տեխնոլոգիա՝ ըստ պոմոլոգիական սորտի (դեղաչափ, մշակման ժամկետ),
- միատարր խմբաքանակների պահպանունակության կանխատեսման և վաճառքի ժամկետների ցուցանիշներ։
Համակարգերը պետք է հարմարեցվեն յուրաքանչյուր տնտեսությանը՝ հաշվի առնելով սորտային կազմը, այգու տեսակը, պահեստային բազան և անձնակազմի որակավորումը։ Նոր տեխնոլոգիաների ներդրման համար անհրաժեշտ է արտադրությամբ, բերքահավաքով, պահպանմամբ և վաճառքով զբաղվող մասնագետների պատրաստում ու վերապատրաստում։
Նոր տեխնոլոգիաները 12 տարի փորձարկվել են հարավային գոտու («Սադ-Գիգանտ» ԲԲԸ և այլք) ու միջին գոտու («Հոկտեմբերի 15-ամյակ» ԲԲԸ, «Ագրոնոմ» ԲԲԸ) խոշոր տնտեսություններում և ամփոփված փորձով առաջարկվում են լայն ներդրման։
Նոր տեխնոլոգիաների տարբերակված կիրառումը ապահովում է երկարատև՝ 7–10 ամիս պահպանում՝ նվազագույն կորուստներով և բարձր որակով։
Պտուղների որակի վերահսկում պահպանման ընթացքում
Պահպանման ընթացքում վերահսկվում են պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակն ու որակը (աղ. 2)։ Աղյուսակ 2-ի ցուցանիշների հիման վրա կազմվում է պտուղների վաճառքի պլանը։
Աղյուսակ 2. Պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակի և որակի վերահսկում
Ցուցանիշի անվանում |
Ցուցանիշի արժեք |
|
Խցերում էկզոգեն էթիլենի պարունակություն |
ոչ ավելի, քան 5 ppm |
|
Պտուղներում էնդոգեն էթիլենի պարունակություն |
5 ppm-ից պակաս |
|
Պտուղների կարծրություն |
առնվազն 6 կգ/սմ2 |
|
Կոնյուգացված տրիենների պարունակություն (այրվածքի զգայուն սորտերի համար) |
ոչ ավելի, քան 5 նմոլ/սմ2 |
|
Տեսողական զննում խցերում և սենյակային պայմաններում պահելուց հետո 7–10 օրվա ընթացքում |
թարմություն, գրավչություն, մակերեսային այրվածքի, ենթամաշկային բծավորության, հյուսվածքների ներքին և արտաքին գորշացման առկայություն, համ և այլն։ |
Ապրանքային մշակում և վաճառք
Ապրանքային մշակումն ու վաճառքը ապրանքային որակով միատարր խմբաքանակների ձևավորման գործընթացն են՝ օպտիմալ գներ և շուկաներ ընտրելու համար։
Այս փուլում կարևոր է ժամանակակից ապրանքային մշակման և տարայի գծերի կիրառումը, որոնք նվազեցնում են մեխանիկական վնասումների կորուստները և բաժանում պտուղները ապրանքային կարգերի՝ ըստ չափաչափի, գույնի և տարբեր թերություններով վնասվածության։
Շուկաներ առաքումը պետք է կատարվի մասնագիտացված փոխադրամիջոցներով՝ ջերմաստիճանի և հարաբերական խոնավության կարգավորմամբ։
Գուդկովսկի Վ. Ա., Ի. Վ. Միչուրինի անվան դաշնային գիտական կենտրոնի հետբերքահավաքային տեխնոլոգիաների բաժնի ղեկավար, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՌԳԳԱ ակադեմիկոս
