
Толық материалды оқу
Жеміс сапасы — өлшемі, түсі, биохимиялық және минералдық құрамы, зиянкес, ауру, торлану, күн күйігі, шыны тәріздену, механикалық зақым және т.б. — бақта қалыптасады.
Сондықтан экологиялық, биологиялық және агротехникалық факторлар мен өсімдік биореттегіштері кешені арқылы өсімдік пен оның мүшелеріндегі процестерді басқара отырып, бақта жоғары сапаны (жоғары және I сорттың 90–95% жемісі) қамтамасыз ету маңызды. Одан кейін тұтынушыға жеткізу кезеңдерінде (сақтау, тауарлық өңдеу, тасымалдау) басты міндет — бақта жеткен бастапқы сапаны барынша сақтау.
Оңтайлы жинау мерзімдері
Алманың сапасы мен сақтау ұзақтығын анықтайтын аса маңызды фактордың бірі — жинау кезіндегі жетілу дәрежесі.
Ерте жиналғанда жемісте антиоксидант жеткіліксіз, минералдық құрам (K, Mg, Ca, P, N) теңгерімсіз болады, сондықтан сортқа тән өлшемге, түске, биохимиялық құрам мен дәмге жетпейді. Сақтау кезінде сортқа тән дәмге ие бола алмайды, беткі қоңырлануға, теріасты және чечевичкалық дақтануға, ұлпа қоңырлануына және солуға сезімтал.
Кеш жиналғанда зат алмасу бұзылады, бұл өзектің қоңырлануына, шыны тәрізденуге, теріасты дақтануға, жарылуға, саңырауқұлақ ауруларына сезімталдыққа және түсу ықтималдығының артуына әкеледі. Сақтауда мұндай жемістер тұтынушылық қасиеттерін — қаттылығын, шырындылығын, төмен қышқылдығын — тез жоғалтып, қартаю мен төмен температурадан ыдырайды.
Тек оңтайлы мерзімде жинау сортқа тән өлшемге, түске, дәмге, хош иіске және тағамдық құндылыққа жетуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда биохимиялық және минералдық құрам мен жетілу дәрежесі сақтау және тұтынушыға жеткізуде жоғары сапаны қамтамасыз етеді. Оңтайлы жинау кезеңі сорт генотипіне, өсірудің экологиялық және агротехникалық факторларына байланысты.
Дұрыс жинау мерзімін анықтау үшін физиологиялық күй мен сапаны бақылау қажет. Әлемдік тәжірибеде мұндай бақылауға мына көрсеткіштер мен индекстер қолданылады:
- толық гүлдеуден жинауға дейінгі күн саны;
- Thiault индексі (қант пен қышқыл арақатынасы);
- Streif индексі (қаттылықтың крахмал және құрғақ еритін заттар мөлшеріне қатынасы);
- Perlium индексі (қаттылық, құрғақ еритін заттар, қант мөлшері деректері негізінде);
- AD индексі (хлорофилл мөлшері бойынша);
- жемістердің антиоксиданттық белсенділігі.
Бақтағы жемістердің сақталғыштық әлеуетін анықтайтын көрсеткіштер де қолданылады (1-кесте).
1-кесте. Бақтағы жемістердің сақталғыштық әлеуетін анықтайтын көрсеткіштер
Атауы |
Мәні |
|
Эндогендік этилен мөлшері |
0,1–0,5 ppm |
|
Жинау кезіндегі йод-крахмал сынамасының индексі (5–8 балл) |
2,5–4 |
|
Жинау кезіндегі қаттылық (кг, d=12 мм) |
6,5%–10,0 кг/см2 |
|
Құрғақ заттар мөлшері |
>12% |
|
Минералдық құрам элементтерінің мөлшері (мг/100 г шикі масса) |
Ca2++>5;P>9;Mg2++<10; K = 90–120 |
|
Элементтер арақатынасы |
(K + Mg2++) / Ca2++ < 25; N / Ca2++ < 10; Ca2++ / Mg2++ ≥ 0,5 |
Келтірілген көрсеткіштер және өнімділік, өркен өсуінің қарқындылығы, көшеттер жасы, топырақ пен ауа райы ерекшеліктері, вегетация кезеңіндегі жауын-шашын мөлшері мен таралуы, саңырауқұлақ аурулары, шыны тәріздену, теріасты дақтануы бар жемістердің болуы сияқты бақ факторлары жемістердің бақтағы сақталғыштығын анықтайды.
Осы көрсеткіштерді кешенді қолдану өнімді ұзақ, орташа және қысқа сақталатын партияларға бөлуге және әрқайсысына ең жақсы технология мен мерзімді таңдауға мүмкіндік береді.
Жемістердің түсуі
Уақтылы жиналмау жемістердің түсуіне әкеледі, ол кей жылдары помологиялық сортқа қарай 20% және одан көп болуы мүмкін: өнімділік 30 т/га болғанда түсуі 6 т/га немесе одан көп. Өндірушілер зор шығын шегеді, себебі мұндай жемістердің бағасы орташа 10–12 руб./кг-ға төмендейді, яғни 1 га бақтағы шығын 60–80 мың рубль болуы мүмкін.
Жеміс пен жапырақтың түсуі өсімдік пен жемістегі гормондық теңгерімнің бұзылуынан болады және жеміссағақ пен жапырақ сағағы маңында ажыратушы ұлпа түзілуімен байланысты. Түсуді қоздыратын этилен және оның физиологиялық әсерін басатын ауксин реттеуде маңызды рөл атқарады. Жеміссағаққа ауксин келуі азайып, этилен артқанда ажыратушы қабат жасушаларын бұзатын целлюлаза, пектиназа ферменттерінің белсенділігінен жемістің аналық өсімдіктен ажырауы басталады.
Сондықтан жеміс пен жапырақ түсуі ең алдымен ауксин-этилен теңгерімінің этилен арту жағына бұзылуымен байланысты. Бұған ассимиляттар, цитокининдер, кальций және т.б. жетіспеуі себеп болуы мүмкін. Осыған байланысты қазір жеміс түсуін азайтудың ең тиімді тәсілі — жинауға екі-үш апта қалғанда ағаштарды ауксинді препараттармен (Обстормон, Обстактин) өңдеу. Түсуді күшейтетін немесе тежейтін негізгі факторларды бөлуге болады (2-кесте).
2-кесте. Түсуді күшейтетін және тежейтін факторлар
Жеміс түсуін күшейтетін факторлар (Орлик, Макинтош және т.б. сорттар үшін) |
Жеміс түсуін тежейтін факторлар (Голден Делишес, Северный Синап сорттары үшін) |
|
Жеміссағақтың ажыратушы қабатында ауксин келуінің азаюы және этиленнің артуы |
Жеміссағақтың ажыратушы қабатына ауксин келуі; этилен биосинтезін тежеу |
|
Жапырақ пен жеміс өсу белсенділігінің төмендеуі |
Аласа өсетін клондық телітушілерді пайдалану |
|
Жарық пен ассимиляттардың тапшылығы |
Бөрікбастың жақсы жарықтануы; жапырақтың жоғары фотосинтездік белсенділігі және жапырақ пен жемістің ассимиляттармен қамтамасыз етілуі |
|
Стресс факторлары (қуаңшылық, жоғары температура, артық ылғал, қатты жел және т.б.) |
Өсімдіктердің стресс факторларына төзімділігін арттыру |
|
Ауру, зиянкес, бұршақ зақымдары; тұқым санының жеткіліксіздігі |
Су және минералдық режимдерді оңтайландыру |
|
Өркендердің қарқынды өсуі |
Өркен өсуін тежеу (бұтақтарды ию, өсу реттегіштерін қолдану); ағаштарды білікті кесу |
|
Өнім жүктемесінің жоғарылығы |
Қалыпты өнім жүктемесі |
|
Жемістегі кальций мөлшерінің төмендігі |
Кальций мөлшері жоғары жемістер |
|
Тұқым саны 5-тен аз |
Тұқым саны кемінде 5 |
|
Жемістерді этилен түзгіштермен өңдеу (этефон, гидрел және т.б.); өсімдіктерге шамадан тыс пестицид жүктемесі |
Жинау алдында ауксинді немесе этилен биосинтезін тежейтін препараттармен өңдеу |
Жемістерді жинау және тасымалдау
Жинау мен тасымалдауда негізгі механикалық зақымдар болады: жаншылу, соғылу, тесілу, жеміссағақсыз жемістер (бүтін жеміссағақ — жоғары сорт стандарты). Бұлар санат пен сапаны едәуір төмендетеді.
Механикалық зақымды азайтып, сапаны арттыру тәсілдері:
- жинаушы еңбегін партиядағы жоғары және I сорт жемістер үлесімен бағалау;
- арнайы платформалар, комбайндар, сөмкелер қолдану;
- жемістерді кезеңмен жинау;
- ыдысқа салғанда қосымша сұрыптау;
- ыдыс сапасы;
- көлік пен жол сапасы.
Сақтауға біркелкі партиялар қалыптастыру
Сақтауда физиологиялық және саңырауқұлақ ауруларына төзімділікке бастапқы сапа (биохимиялық, минералдық құрам, анатомиялық-морфологиялық құрылым, физиологиялық күй) аса маңызды әсер етеді.
Бір кәсіпорынның өзінде бір сорт жемісінің бастапқы сапасы мен сақталғыштығы әртүрлі болуы мүмкін. Бұл телітуші түріне, топыраққа, бақ жасына, өркен өсу күшіне, өнім жүктемесіне, агротехникалық факторлар мен жинау мерзіміне байланысты.
Ұзақ, орташа және қысқа сақтауға біркелкі партиялар қалыптастыру, оңтайлы технология мен мерзімді анықтау үшін жоғарыдағы көрсеткіштер кешені қолданылады.
Сақтау технологиялары және сақтауға қою үшін жемістерді өңдеу
Сақтау — қарастырылатын тірі жүйенің аса маңызды кезеңі, жинаудан кейінгі тіршілік әрекетін басқарудың технологиялық процесі. Ол пісу мен қартаюды тежеп, физиологиялық және саңырауқұлақ ауруларынан қорғап, бастапқы сапаны ұзақ барынша сақтайды.
Жемістердің пісу және қартаю гормоны — этилен, сондықтан сақтау сапасы оның жиналу деңгейіне байланысты. Жинаудан кейін этилен биосинтезін тиімді тежеу және жағымсыз әсерін болдырмау сапаны сақтап, мерзімді ұзартуға мүмкіндік береді.
Жинаудан кейін жемістердің тіршілік процестерін басқаруға әсер ететін негізгі факторлар — температура, салыстырмалы ылғалдылық және атмосфера құрамы (оттегі, көмірқышқыл газы, этилен мөлшері).
Оларды кешенді пайдалану алма сақтаудың бірнеше технологиясын әзірлеуге мүмкіндік берді:
- кәдімгі атмосфера (ОА) (О2=21%, СО2=0,03%);
- оттегі мөлшері өте төмен реттелетін атмосфера (РА) (О2 = 0,8–1,5%, СО2 = 0,8–3%);
- модификацияланған атмосфера (МА) (О2 = 12–18%, СО2 = 3–6%).
Кей елдерде (Италия, Голландия, Германия және т.б.) динамикалық реттелетін атмосферада (ДРА) сақтау технологиясы әзірленіп, қолданылады.
Әр технологияның өз артықшылығы мен кемшілігі бар.
2000-жылдары АҚШ пен Ресейде этилен тежегіші 1-метилциклопропен (1-MCP) әзірленді, ол тиісінше Smart Frech және Fitomag препараттарының негізгі компоненті болды. Әсер механизмі — 1-MCP молекулаларының жасуша мембранасындағы этилен рецепторларына байланысып, оның орнын алуы. Сондықтан этилен рецепторларына қосылып, белсенді кешендер түзе алмайды. 1-MCP-рецептор байланысы этиленнен 10 есе берік болғандықтан, 1-MCP этилен биосинтезін тиімді бақылап, сақтау мен тұтынушыға жеткізуде сапаны сақтап, «сөрелік өмірін» ұзартады. Демек, қолданыстағы сақтау технологияларының ең жоғары нәтижесіне оларды жинаудан кейін 1-MCP-пен өңдеумен біріктіргенде қол жетеді.
Сақтау кезіндегі негізгі шығын себептері — аурулар, соның ішінде беткі қоңырлану, теріасты дақтануы, ішкі және сыртқы ұлпа қоңырлануы, ыдырау, саңырауқұлақ шірігі және т.б. Оларға төзімділік сорт генотипіне, жинауға дейінгі және кейінгі факторларға, технологиялар мен мерзімге байланысты. Бұл бірыңғай тірі жүйенің барлық кезеңін басқару қажет екенін растайды.
Көпжылдық зерттеулер нәтижесінде әзірленді:
- жемістерді оңтайлы жинау мерзімдерінің көрсеткіштері;
- сақтауға біркелкі партиялар қалыптастыру көрсеткіштері;
- сорттар мен әр партияның биологиялық ерекшеліктерін ескеретін ОА, РА, МА-дағы сараланған жағдайлар (t°С, О2, СО2) және сақтау мерзімдері;
- помологиялық сортқа байланысты жинаудан кейін этилен тежегішімен өңдеу технологиясы (мөлшерлеме, өңдеу мерзімі);
- біркелкі партиялардың сақталғыштығын және сату мерзімін болжау көрсеткіштері.
Сақтау жүйелері сорттық құрам, бақ түрі, сақтау базасы мен мамандар біліктілігін ескеріп әр шаруашылыққа бейімделуі тиіс. Жаңа технологияларды игеру үшін жеміс өндіру, жинау, сақтау және сатумен айналысатын мамандарды оқыту және қайта даярлау қажет.
Жаңа сақтау технологиялары оңтүстік аймақтың (ОАО «Сад-Гигант» және т.б.) және орта белдеудің (ОАО «15 лет Октября», ОАО «Агроном») ірі шаруашылықтарында 12 жыл сынақтан өтті. Жинақталған тәжірибе негізінде кең игеруге ұсынылды.
Жаңа технологияларды саралап қолдану жемістерді аз шығынмен және жоғары сапасын сақтап ұзақ (7–10 ай) сақтауға мүмкіндік береді.
Сақтау кезінде жеміс сапасын бақылау
Сақтау кезеңінде физиологиялық күйі мен сапасы бақыланады (2-кесте). 2-кесте көрсеткіштері негізінде сату жоспары жасалады.
2-кесте. Жемістердің физиологиялық күйі мен сапасын бақылау
Көрсеткіш атауы |
Көрсеткіш мәні |
|
Камералардағы экзогендік этилен мөлшері |
5 ppm-нен артық емес |
|
Жемістердегі эндогендік этилен мөлшері |
5 ppm-нен аз |
|
Жемістердің қаттылығы |
кемінде 6 кг/см2 |
|
Конъюгацияланған триендер мөлшері (беткі қоңырлануға бейім сорттар үшін) |
5 нмоль/см2-ден артық емес |
|
Камерадағы және бөлме жағдайында тұрғаннан кейінгі жемістерді көзбен тексеру 7–10 күн бойы |
жемістің балғындығы, тартымдылығы, беткі қоңырлану, теріасты дақтануы, ұлпалардың ішкі және сыртқы қоңырлануының болуы, дәмі және т.б. |
Тауарлық өңдеу және сату
Тауарлық өңдеу және сату — оңтайлы баға мен өткізу нарығын белгілеу үшін тауарлық сапасы біркелкі жеміс партияларын қалыптастыру процесі.
Бұл кезеңде сапаны сақтаудың маңызды шарты — механикалық зақымнан болатын шығынды азайтатын, өлшемі, түсі және әртүрлі ақаумен зақымдану дәрежесіне қарай тауарлық сорттарға бөле алатын заманауи тауарлық өңдеу және ыдыс желілерін пайдалану.
Жемістерді өткізу нарығына температура мен ауаның салыстырмалы ылғалдылығын реттеуге болатын арнайы көлікпен жеткізу керек.
Гудковский В.А., ФГБНУ «И.В. Мичурин атындағы ФҒО» жинаудан кейінгі технологиялар бөлімінің меңгерушісі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор, РАСХН академигі
