
To'liq materialni o'qish
Mevalar sifati — o'lchami, rangi, biokimyoviy va mineral tarkibi, zararkunanda, kasallik, to'rsimonlik, quyosh kuyishi, shishasimonlik, mexanik shikastlar va boshqalar bilan zararlanish darajasi — bog'da shakllanadi.
Shu sababli ekologik, biologik va agrotexnik omillar majmuasi hamda o'simlik bioregulyatorlari yordamida o'simlik va uning alohida a'zolaridagi jarayonlarni boshqarib, bog'da mevalarning yuqori sifatini (90–95% oliy va I nav mevalar) ta'minlash muhim. Iste'molchiga yetkazishning keyingi bosqichlarida (saqlash, tovarga ishlov berish, tashish) asosiy vazifa bog'da erishilgan dastlabki sifatni maksimal saqlashdir.
Maqbul uzish muddatlari
Olma mevalari sifati va saqlash davomiyligini belgilovchi eng muhim omillardan biri — uzish paytidagi yetilganlik darajasidir.
Erta uzilganda mevalarning antioksidant darajasi yetarli bo'lmaydi va mineral tarkibi (K, Mg, Ca, P, N) muvozanatsiz bo'ladi. Natijada ular navga xos o'lcham (kalibr), rang, biokimyoviy tarkib va ta'mga yetmaydi. Saqlashda bu mevalar navga xos ta'm sifatlarini orttira olmaydi; po'st qorayishi, po'stosti va yasmiqchasimon dog'lanish, to'qima qo'ng'irlashishi va so'lishga sezuvchan bo'ladi.
Kech uzilganda mevalarda modda almashinuvi buzilishi yuz beradi; bu o'zak qo'ng'irlashishi, shishasimonlik, po'stosti dog'lanish, yorilish, zamburug'li kasalliklarga sezuvchanlik va to'kilish ehtimoli ortishiga olib keladi. Saqlashda bunday mevalar iste'mol sifatlarini, xususan, qattiqlik va sersuvlik, past kislotalilikni tezroq yo'qotadi, qarish va past haroratdan parchalanadi.
Faqat maqbul muddatda uzish mevalarning navga xos o'lcham, rang, ta'm, xushbo'ylik va oziqaviy qiymatga yetishiga imkon beradi. Bunda mevalarning biokimyoviy va mineral tarkibi hamda yetilganlik darajasi saqlash va iste'molchiga yetkazishda yuqori sifatni ta'minlaydi. Maqbul uzish davri nav genotipi, yetishtirishning ekologik va agrotexnik omillariga bog'liq.
Mevalarni uzishning to'g'ri muddatini aniqlash uchun ularning fiziologik holati va sifatini kuzatish zarur. Jahon amaliyotida bunday kuzatuv uchun quyidagi ko'rsatkich va indekslar ishlatiladi:
- to'liq gullashdan uzishgacha kunlar soni;
- Thiault indeksi (shakarning kislotaga nisbati);
- Streif indeksi (qattiqlikning kraxmal va quruq eruvchan moddalar miqdoriga nisbati);
- Perlium indeksi (qattiqlik, quruq eruvchan moddalar va shakar miqdori ma'lumotlari asosida);
- AD indeksi (xlorofill miqdori bo'yicha);
- mevalarning antioksidant faolligi.
Bog'da mevalarning saqlanuvchanlik salohiyatini aniqlovchi ko'rsatkichlar ham qo'llanadi (1-jadval).
1-jadval. Bog'da mevalarning saqlanuvchanlik salohiyatini aniqlovchi ko'rsatkichlar
Nomi |
Qiymat |
|
Endogen etilen miqdori |
0,1–0,5 ppm |
|
Uzishdagi yod-kraxmal sinovi indeksi (5–8 ball) |
2,5–4 |
|
Uzishdagi qattiqlik (kg, d=12 mm) |
6,5%–10,0 кг/см2 |
|
Quruq moddalar miqdori |
>12% |
|
Mineral tarkib elementlari miqdori (мг/100 г xom massa) |
Ca2++>5;P>9;Mg2++<10; K = 90–120 |
|
Elementlar nisbati |
(K + Mg2++) / Ca2++ < 25; N / Ca2++ < 10; Ca2++ / Mg2++ ≥ 0,5 |
Keltirilgan ko'rsatkichlar hamda hosildorlik, novdalar o'sish jadalligi, daraxtlar yoshi, tuproq va ob-havo sharoitlari xususiyatlari, vegetatsiya davridagi yog'ingarchilik miqdori va taqsimoti, zamburug'li kasallik, shishasimonlik va po'stosti dog'lanishli mevalar mavjudligi kabi bog' omillari bog'dagi mevalarning saqlanuvchanligini belgilaydi.
Bu ko'rsatkichlardan kompleks foydalanilganda hosilni uzoq, o'rta va qisqa muddat saqlanadigan partiyalarga ajratish hamda har biri uchun eng yaxshi texnologiya va saqlash muddatini tanlash mumkin bo'ladi.
Mevalarning to'kilishi
O'z vaqtida yig'maslik mevalar to'kilishiga olib keladi; ayrim yillarda pomologik navga qarab bu 20% va undan ko'proqqa yetishi mumkin: 30 т/га hosildorlikda to'kilish 6 т/га yoki undan ortiq bo'lishi mumkin. Ishlab chiqaruvchilar katta zarar ko'radi, chunki bunday mevalar narxi o'rtacha 10–12 руб./кг ga pasayadi, ya'ni bog'ning 1 gektariga yo'qotish qiymati 60–80 ming rubl bo'lishi mumkin.
Meva va barg to'kilishi o'simlik va mevadagi gormonal muvozanatning buzilishidan yuzaga keladi va meva bandi hamda barg bandi sohasida ajratuvchi to'qima hosil bo'lishi bilan bog'liq. To'kilishni boshqarishda uni qo'zg'atuvchi etilen va etilenning fiziologik ta'sirini bostiruvchi auksin muhim rol o'ynaydi. Meva bandi sohasiga auksin kelishi kamayib, etilen miqdori ortganda, ajratuvchi qatlam hujayralarini buzadigan sellulaza va pektinaza fermentlari faollashishi hisobiga meva ona o'simlikdan ajrala boshlaydi.
Shu sababli meva va barg to'kilishi, avvalo, auksin va etilen muvozanatining etilen ko'payishi tomon buzilishi bilan bog'liq. Bunga ko'plab omillar, jumladan assimilatlar, sitokininlar, kalsiy va boshqalar bilan yetarli ta'minlanmaslik sabab bo'lishi mumkin. Shu munosabat bilan hozir meva to'kilishini kamaytiradigan eng samarali usul — hosil yig'imi boshlanishidan ikki-uch hafta oldin daraxtlarga auksin saqlovchi preparatlar (Obstormon, Obstaktin) bilan ishlov berish. To'kilishni kuchaytiruvchi yoki cheklovchi asosiy omillarni ajratish mumkin (2-jadval).
2-jadval. To'kilishni kuchaytiruvchi va cheklovchi omillar
Meva to'kilishini kuchaytiruvchi omillar (Orlik, Makintosh va boshqa navlar uchun) |
Meva to'kilishini cheklovchi omillar (Golden Delishes, Severniy Sinap navlari uchun) |
|
Meva bandining ajratuvchi qatlamiga auksinlar kelishi kamayishi va etilen miqdori oshishi |
Meva bandining ajratuvchi qatlami sohasiga auksinlar kelishi; etilen biosintezini ingibitsiya qilish |
|
Barg va mevalarning o'sish faolligi pasayishi |
Past bo'yli klon payvandtaglardan foydalanish |
|
Yorug'lik va assimilatlar yetishmasligi |
Shox-shabbaning yaxshi yoritilishi; barglarning yuqori fotosintetik faolligi va barg hamda mevalarning assimilatlar bilan ta'minlanishi |
|
Stress omillari (qurg'oqchilik, yuqori harorat, ortiqcha namlik, kuchli shamol va boshqalar) |
O'simliklarning stress omillariga chidamliligini oshirish |
|
Kasalliklar, zararkunandalar, do'ldan shikastlanish; urug'larning yetarli emasligi |
Suv va mineral rejimlarini maqbullashtirish |
|
Novdalarning kuchli o'sishi |
Novdalar o'sishini cheklash (shoxlarni egish, o'sish regulyatorlaridan foydalanish); daraxtlarni malakali kesish |
|
Hosil yuklamasining yuqoriligi |
Me'yoriy hosil yuklamasi |
|
Mevalarda kalsiy miqdorining pastligi |
Kalsiy miqdori yuqori mevalar |
|
Urug'lar soni 5 dan kam |
Urug'lar soni kamida 5 |
|
Mevalarga etilen hosil qiluvchilar (etefon, gidrel va boshqalar) bilan ishlov berish; o'simliklarga ortiqcha pestitsid yuklamasi |
Hosildan oldin auksin saqlovchi yoki etilen biosintezini ingibitsiya qiluvchi preparatlar bilan ishlov berish |
Mevalarni yig'ish va tashish
Yig'im va tashish bosqichida mevalarning asosiy mexanik shikastlari — bosilish, urilish, teshilish, meva bandining yo'qligi yuz beradi (butun meva bandi oliy nav mevalar standarti hisoblanadi). Bu shikastlar meva toifasi va sifatini sezilarli pasaytiradi.
Mexanik shikastlarni minimallashtirish va meva sifatini oshirish usullariga quyidagilar kiradi:
- uzishda ishchilar mehnatini partiyadagi oliy va I nav mevalar ulushi bo'yicha baholash;
- maxsus platforma, kombayn va sumkalardan foydalanish;
- mevalarni bosqichma-bosqich uzish;
- idishga joylashda mevalarni saralash;
- idish sifati;
- transport vositalari va yo'llar sifati.
Saqlash uchun bir xil partiyalarni shakllantirish
Mevalarning saqlashda fiziologik va zamburug'li kasalliklarga chidamliligida dastlabki sifat (biokimyoviy va mineral tarkib, anatomik-morfologik tuzilish, fiziologik holat) eng muhim rol o'ynaydi.
Bir korxona doirasida bitta nav mevalarining dastlabki sifati va saqlanuvchanligi turlicha bo'lishi mumkin. Bu payvandtag turlari, tuproq va daraxtlar yoshi, novdalarning o'sish kuchi va hosil yuklamasi, agrotexnik omillar va yig'im muddatlariga bog'liq.
Uzoq, o'rta va qisqa muddat saqlash uchun bir xil partiyalar shakllantirish, maqbul texnologiya va saqlash muddatlarini aniqlashda yuqorida aytilgan ko'rsatkichlar majmuasidan foydalaniladi.
Saqlash texnologiyalari va saqlashga qo'yish uchun mevalarga ishlov berish
Meva saqlash ko'rib chiqilayotgan tirik tizimning eng muhim bosqichidir. Bu hosildan keyingi davrda mevalar hayot faoliyatini boshqarishning texnologik jarayoni bo'lib, pishish va qarishni cheklash, fiziologik hamda zamburug'li kasalliklardan himoyalash va dastlabki sifatni uzoq davr mobaynida maksimal saqlashga imkon beradi.
Mevalarning pishish va qarish gormoni etilendir, shu sababli saqlash sifati to'plangan etilen darajasiga bog'liq. Hosildan keyingi davrda etilen biosintezini samarali ingibitsiya qilish va uning meva sifatiga salbiy ta'sirini istisno etish sifatni saqlash hamda saqlash muddatlarini uzaytirishga imkon beradi.
Hosildan keyingi davrda mevalarning hayotiy jarayonlarini boshqarishga ta'sir qiladigan asosiy omillar harorat, nisbiy namlik va atmosfera tarkibi (kislorod, karbonat angidrid, etilen miqdori) bo'ladi.
Bu omillardan kompleks foydalanish olma mevalarini saqlashning bir necha texnologiyasini ishlab chiqishga imkon berdi:
- oddiy atmosfera (ОА) (О2=21%, СО2=0,03%);
- kislorod miqdori o'ta past boshqariladigan atmosfera (РА) (О2 = 0,8–1,5%, СО2 = 0,8–3%);
- modifikatsiyalangan atmosfera (МА) (О2 = 12–18%, СО2 = 3–6%).
Ayrim mamlakatlarda (Italiya, Gollandiya, Germaniya va boshqalar) mevalarni dinamik boshqariladigan atmosferada (ДРА) saqlash texnologiyasi ishlab chiqilgan va qo'llanmoqda.
Ko'rsatilgan har bir texnologiyaning afzallik va kamchiliklari bor.
2000-yillarda AQSh va Rossiyada etilen ingibitori — 1-metilsiklopropen (1-MCP) ishlab chiqildi va u mos ravishda Smart Frech va Fitomag preparatlarining asosiy komponentiga aylandi. 1-MCP ta'sir mexanizmi uning molekulalari hujayra membranasidagi etilen retseptorlariga birikib, etilen o'rnini egallashidan iborat. Natijada etilen o'z retseptorlariga birika olmaydi va faol komplekslar hosil qilmaydi. 1-MCP ning etilen retseptorlariga bog'lanishi etilennikidan 10 marta mustahkam bo'lgani sababli, 1-MCP etilen biosintezini samarali nazorat qiladi va ham saqlashda, ham iste'molchiga yetkazishda meva sifatini saqlab, «tokchadagi hayot»ni uzaytiradi. Demak, mavjud saqlash texnologiyalarining maksimal natijadorligiga ularni hosildan keyin mevalarga 1-MCP bilan ishlov berish bilan birga qo'llashda erishiladi.
Saqlashdagi yo'qotishlarning asosiy sabablari mevalarning kasalliklarga, jumladan po'st qorayishi, po'stosti dog'lanish, ichki va tashqi to'qimalar qo'ng'irlashishi, parchalanish, zamburug'li chirish va boshqalarga chalinishidir. Mevalarning bu kasalliklarga chidamliligi nav genotipi, hosilgacha va hosildan keyingi omillar, saqlash texnologiyalari va muddatlariga bog'liq. Bu yagona tirik tizimning barcha bosqichlarini boshqarish zarurligini tasdiqlaydi.
Ko'p yillik tadqiqotlar quyidagilarni ishlab chiqishga olib keldi:
- mevalarni uzishning maqbul muddatlari ko'rsatkichlari;
- saqlashga qo'yish uchun bir xil partiyalar shakllantirish ko'rsatkichlari;
- nav va har bir partiyaning biologik xususiyatlarini hisobga olib, olma mevalarini ОА, РА va МА da saqlashning tabaqalashtirilgan sharoitlari (tоС, О2, СО2) va muddatlari;
- pomologik navga qarab mevalarga hosildan keyin etilen ingibitori bilan ishlov berish texnologiyasi (doza, ishlov muddatlari);
- bir xil meva partiyalarining saqlanuvchanligi va sotish muddatlarini bashorat qilish ko'rsatkichlari.
Saqlash tizimlari nav tarkibi, bog' turi, mavjud saqlash bazasi va xodimlar malakasini hisobga olib, har bir xo'jalik sharoitiga moslashtirilishi kerak. Yangi texnologiyalarni o'zlashtirish uchun esa meva ishlab chiqarish, yig'ish, saqlash va sotish bilan shug'ullanuvchi mutaxassislarni tayyorlash va qayta tayyorlash zarur.
Yangi meva saqlash texnologiyalari janubiy zona («Sad-Gigant» ОАО va boshqalar) va o'rta mintaqadagi («15 let Oktyabrya» ОАО, «Agronom» ОАО) yirik xo'jaliklarda 12 yil davomida sinovdan o'tdi va umumlashtirilgan tajriba hisobga olinib, keng o'zlashtirish uchun tavsiya etildi.
Yangi texnologiyalarni tabaqalashtirib qo'llash mevalarni eng kam yo'qotishlar va yuqori sifatni saqlagan holda uzoq muddat (7–10 oy) saqlashni ta'minlaydi.
Saqlashda meva sifatini nazorat qilish
Saqlash davrida mevalarning fiziologik holati va sifati kuzatiladi (2-jadval). 2-jadvaldagi ko'rsatkichlar asosida mevalarni sotish rejasi tuziladi.
2-jadval. Mevalarning fiziologik holati va sifatini kuzatish
Ko'rsatkich nomi |
Ko'rsatkich qiymati |
|
Kameralarda ekzogen etilen miqdori |
5 ppm dan ko'p emas |
|
Mevalarda endogen etilen miqdori |
5 ppm dan kam |
|
Meva qattiqligi |
kamida 6 кг/см2 |
|
Kon'yugatsiyalangan triyenlar miqdori (po'st qorayishiga moyil navlar uchun) |
5 нмоль/см2 dan ko'p emas |
|
Mevalarni kameralarda va xona sharoitida turgandan keyin ko'zdan kechirish 7–10 kun davomida |
mevaning yangiligi, jozibadorligi, po'st qorayishi, po'stosti dog'lanish, ichki va tashqi to'qimalar qo'ng'irlashishi mavjudligi, ta'mi va boshqalar. |
Tovarga ishlov berish va sotish
Mevalarga tovar ishlovi berish va sotish — maqbul narxlar va sotish bozorlarini belgilash uchun tovar sifati bir xil meva partiyalarini shakllantirish jarayonidir.
Bu bosqichda meva sifatini saqlashning muhim shartlaridan biri zamonaviy tovar ishlovi va idish liniyalaridan foydalanishdir. Ular mexanik shikastlardan yo'qotishlarni kamaytirib, mevalarni o'lchami, rangi va turli nuqsonlar bilan zararlanish darajasini hisobga olib tovar navlariga ajrata oladi.
Mevalarni sotish bozorlariga yetkazish harorat va havoning nisbiy namligini boshqarish ko'zda tutilgan maxsus transportda bajarilishi kerak.
Gudkovskiy V.A., «I.V. Michurin nomidagi ФНЦ» ФГБНУ hosildan keyingi texnologiyalar bo'limi mudiri, qishloq xo'jaligi fanlari doktori, professor, РАСХН akademigi
