← Դեպի նյութեր

Խնձորենու պտուղների մակերեսային այրվածքի զարգացման աստիճանի վրա ազդող գործոններ

Զգայունության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ։ Առավել նշանակալից են սորտի գենոտիպը, քաղի ժամկետները, էթիլենարգելակիչով (1-MCP) մշակումը, պահպանման պայմանները և նախաբերքահավաքային ու…

Խնձորենու պտուղների մակերեսային այրվածքի զարգացման աստիճանի վրա ազդող գործոններ
Կարդալ ամբողջ նյութը

Մակերեսային այրվածքի նկատմամբ զգայունության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ։ Առավել նշանակալից են սորտի գենոտիպը, քաղի ժամկետը, էթիլենարգելակիչով (1-MCP) մշակումը, պահպանման պայմանները և նախա- ու հետբերքահավաքային սթրեսային գործոնները։

Զգայուն սորտերում հայտնաբերվել է ուղիղ կապ էթիլենի ու α-ֆարնեզենի օքսիդացման արգասիքների (КТ281) կուտակման արագության և հիվանդության զարգացման միջև։ Որքան կարճ է էթիլենի կուտակման կլիմակտերիկ առավելագույնին հասնելու շրջանը և բարձր՝ КТ281-ի կուտակման արագությունը, այնքան պտուղներն ավելի զգայուն են մակերեսային այրվածքի նկատմամբ։

Fitomag-ով մշակումը արդյունավետ դանդաղեցնում է էթիլենի կենսասինթեզը, КТ281-ը և հիվանդության զարգացումը, հատկապես՝ սառեցման պայմաններում։

Փորձի նկարագրությունը

Ռուսաստանում աճեցվող խնձորի սորտերի ավելի քան 70%-ը ենթակա է մակերեսային այրվածքի. կորուստները կարող են հասնել 90%-ի և ավելի՝ բացասաբար ազդելով պահպանման վրա։ Հիվանդությունը կապված է պտուղներում α-ֆարնեզենի օքսիդացման արգասիքների (КТ281) և ֆենոլային միացությունների կուտակման ու էնդոգեն և էկզոգեն էթիլենի պարունակության հետ։

Խնձորի զգայունությունը պայմանավորված է սորտի գենոտիպով և ավելի քան 20 նախա- ու հետբերքահավաքային գործոններով։

2003 թ. Դ. Ի. Մենդելեևի անվան ՌՔՏՀ գիտնականները, հաշվի առնելով Ռուսաստանի բնական-կլիմայական պայմաններն ու սորտերի առանձնահատկությունները, ԱՄՆ-ում ավելի վաղ սինթեզված 1-մեթիլցիկլոպրոպենի (1-MCP) հիմքով ստեղծեցին Fitomag-ը հետբերքահավաքային մշակման համար։ Ուսումնասիրվեց մշակման արդյունավետությունը խնձորի սովորական (ОА) և կարգավորվող (РА) մթնոլորտում պահպանման ժամանակ։

2010–2011 թթ. ուսումնասիրվեցին տարբեր սորտերի խնձորի հետբերքահավաքային ֆիզիոլոգիական-կենսաքիմիական գործընթացները, ֆիզիոլոգիական վիճակի ազդեցությունը Fitomag-ով մշակման արդյունավետության և մակերեսային այրվածքի նկատմամբ զգայունության վրա։ Ընտրվեցին տարբեր զգայունությամբ 8 սորտերի պտուղներ (էնդոգեն էթիլեն՝ 0,5–1 ppm)՝ Անտոնովկա օբիկնովեննայա, Լոբո, Մարտովսկոյե, Բերկուտովսկոյե, Սեվերնի Սինապ, Ժիգուլյովսկոյե, Բոգատիր և Սինապ Օռլովսկի։ Ի. Վ. Միչուրինի անվան ԳՀԻ-ում (Միչուրինսկ) որոշվեցին էթիլենի և КТ281-ի պարունակությունն ու կարծրությունը։

Խնձորի մի մասը պահվեց սենյակային T=+20–22°C պայմաններում՝ հասունացումն ու ծերացումն արագացնելու համար, մյուսը՝ ցածր ջերմաստիճանում (T=+2–4°C)։ Հասունության աստիճանի ազդեցությունը պահպանունակության և Fitomag-ով մշակման արդյունավետության վրա ուսումնասիրելու համար Անտոնովկա օբիկնովեննայան քաղվեց 3 ժամկետում՝ 7 օր ընդմիջումով։ Էնդոգեն էթիլենը քաղի պահին համապատասխանաբար 0,03, 0,7 և 53,6 ppm էր։ Խնձորները պահվեցին ОА-ում՝ T=+3°C, և մշակվեցին քաղից 1, 3 և 5 օր անց։

Հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ Ռուսաստանի միջին գոտում աճեցված խնձորները (Անտոնովկա օբիկնովեննայա, Մարտովսկոյե, Ժիգուլյովսկոյե, Լոբո, Սինապ Օռլովսկի, Բոգատիր) ունեն ավելի ինտենսիվ շնչառություն, էթիլենի արտազատում և կուտակում, քան հարավում աճեցվածները (Ռենետ Սիմիրենկո, Գրեննի Սմիթ, Գոլդեն Դելիշես և այլն)։ Սա թույլ է տալիս եզրակացնել, որ հասունացման բարձր ինտենսիվությունը նվազեցնում է միջին գոտու սորտերի պահպանունակությունը և բարձրացնում այրվածքի նկատմամբ զգայունությունը (նկ. 1)։

Նկ. 1. Սորտային առանձնահատկությունների և Fitomag-ով մշակման ազդեցությունը էթիլենի արտազատման ինտենսիվության վրա (քաղից 5 օր անց, ОА, T=+2–4°C)

Նկ. 1. Սորտային առանձնահատկությունների և Fitomag-ով մշակման ազդեցությունը էթիլենի արտազատման ինտենսիվության վրա (քաղից 5 օր անց, ОА, T=+2–4°C)

Բարձր ջերմաստիճանում (T=+20–22°C) այս սորտերի պտուղներում էթիլենի կլիմակտերիկ առավելագույնի գրանցման ժամկետների տարբերությունն, ըստ երևույթին, որոշում է պահպանունակությունն ու պահպանման տևողությունը։ Սենյակային պայմաններում այն գրանցվեց Անտոնովկա օբիկնովեննայայի մոտ 10, Ժիգուլյովսկոյեի՝ 30, Մարտովսկոյեի, Սինապ Օռլովսկու, Բերկուտովսկոյեի և Սեվերնի Սինապի՝ 40–42, Բոգատիրի՝ 50 օր պահպանումից հետո։

Թույլ զգայուն սորտերի (Ժիգուլյովսկոյե, Լոբո, Սեվերնի Սինապ) պտուղներում էթիլենի կուտակման մակարդակներն ամենաբարձրն էին, իսկ մշտական տաք պայմաններում հիվանդության նկատմամբ զգայուն սորտերի (Անտոնովկա օբիկնովեննայա, Բերկուտովսկոյե, Մարտովսկոյե, Սինապ Օռլովսկի, Բոգատիր) ցուցանիշները՝ միջին ու ցածր։

КТ281-ի կուտակման տեմպերն ու մակարդակները սորտերով տարբեր են։ Հիվանդության նկատմամբ զգայուն Անտոնովկա օբիկնովեննայա, Մարտովսկոյե և Բերկուտովսկոյե սորտերը КТ281-ը կուտակում էին մյուսներից արագ։ Ուսումնասիրված սորտերի պտուղներում КТ281-ի առավելագույն կուտակումը ժամանակով մոտ էր կամ համընկնում էր էթիլենի առավելագույն կուտակմանը՝ հաստատելով պտուղներում էթիլենի և КТ281-ի կուտակման կապը։

Ամենազգայուն սորտն Անտոնովկա օբիկնովեննան է, այնուհետև՝ նվազման կարգով Բերկուտովսկոյե, Մարտովսկոյե, Սինապ Օռլովսկի, Սեվերնի Սինապ, Բոգատիր, Ժիգուլյովսկոյե։ Անտոնովկան առանձին տարիներին ախտահարվում է ОА-ում (T=+2°C) 1–1,5 ամիս պահպանումից հետո, մյուսները՝ շատ ավելի ուշ կամ դիմացկուն են։ Ուստի Fitomag-ով մշակման տեխնոլոգիան անհատական է յուրաքանչյուր սորտի կամ սորտախմբի համար։

Մշակում Fitomag-ով

Fitomag-ով մշակումը դանդաղեցնում է էթիլենի և КТ281-ի կուտակումը և մակերեսային այրվածքի զարգացումը։ Նույնիսկ բարձր ջերմաստիճանում (T=+20–22°C) Անտոնովկա օբիկնովեննայայի մշակումը ստուգիչի համեմատ 3 շաբաթով երկարացնում է էթիլենի կլիմակտերիկ առավելագույնին հասնելու շրջանը և նվազեցնում կուտակման մակարդակը (նկ. 2)։

Նկ. 2. Fitomag-ի ազդեցությունը Անտոնովկա օբիկնովեննայայի էնդոգեն էթիլենի դինամիկայի վրա՝ բարձր և ցածր ջերմաստիճաններում պահպանման ժամանակ

Նկ. 2. Fitomag-ի ազդեցությունը Անտոնովկա օբիկնովեննայայի էնդոգեն էթիլենի դինամիկայի վրա՝ բարձր և ցածր ջերմաստիճաններում պահպանման ժամանակ

Հատկապես արդյունավետ է մշակումը ցածր ջերմաստիճանում (T=+2–4°C). ստուգիչ պտուղների կլիմակտերիկ առավելագույնը գրանցվեց 3,5 ամսից, իսկ մշակվածների մոտ չդիտվեց նույնիսկ 5 ամիս հետո (նկ. 3)։ Սա բնորոշ է բոլոր ուսումնասիրված սորտերին։

Նկ. 3. Fitomag-ի ազդեցությունը Անտոնովկա օբիկնովեննայայի պտղամսի կարծրության նվազման վրա՝ բարձր և ցածր ջերմաստիճաններում պահպանման ժամանակ

Նկ. 3. Fitomag-ի ազդեցությունը Անտոնովկա օբիկնովեննայայի պտղամսի կարծրության նվազման վրա՝ բարձր և ցածր ջերմաստիճաններում պահպանման ժամանակ

Ըստ հոդվածի՝ Սորտի գենոտիպի, քաղի ժամկետների, խցերի բեռնման և էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչով մշակման ազդեցությունը մակերեսային այրվածքի զարգացման աստիճանի վրա / Գուդկովսկի Վ. Ա. և այլք // ՄիչԳԱՀ-ի տեղեկագիր։ 2012։ №3։ Էջ 120–128։

Քաղի ժամկետներ

Քաղի ժամկետները մեծ ազդեցություն ունեն պահպանման ընթացքում պտուղների ֆիզիոլոգիական վիճակի, որակի և պահպանունակության վրա։

Հաստատվեց, որ 3 ժամկետով քաղված Անտոնովկա օբիկնովեննայայի ստուգիչ և մշակված խմբաքանակների էթիլենի, КТ281-ի կուտակման և մակերեսային այրվածքի աստիճանի դինամիկան խիստ տարբեր էր։ Էթիլենի կլիմակտերիկ առավելագույնը 3-րդ քաղի պտուղներում գրանցվեց դեկտեմբերի 2-ին, 1-ինի՝ դեկտեմբերի 18-ին, 2-րդի՝ հունվարի 14-ին։ Բոլոր ժամկետների մշակված պտուղներում էթիլենը զգալի աճեց միայն 5 ամիս պահպանումից հետո՝ ստուգիչից շատ ցածր մակարդակով. բարձր ցուցանիշները 1-ին քաղի պտուղներում էին։

КТ281-ի ամենաբարձր պարունակությունը ստուգիչ և մշակված 1-ին ու 2-րդ քաղերի պտուղներում էր՝ համապատասխանաբար 38,6 և 26,5 նմոլ/սմ2, իսկ 3-րդ քաղում հունվարի վերջում 10 նմոլ/սմ2 էր՝ 2,6–3,8 անգամ պակաս։

Մշակված խմբաքանակներում անկախ քաղի ժամկետից КТ281-ի կուտակումը շատ ավելի ցածր էր ստուգիչից և աճեց միայն 3 ամիս հետո։ КТ281-ի պարունակությունը բարձր էր 1-ին, ցածր՝ 3-րդ քաղի պտուղներում։ Նույն կապերը բնորոշ են էթիլենի կուտակմանը՝ հաստատելով էթիլենի կենսասինթեզի և КТ281-ի կապը։

Աղյուսակ 1. Անտոնովկա օբիկնովեննայայի ֆիզիոլոգիական վիճակը ОА-ում 4,5 ամիս պահպանումից հետո

Ժամկետներ
քաղի

Մակերեսային այրվածքից կորուստներ, %

Պտղամսի կարծրությունը,
կգ/սմ2

ստուգիչ
խմբաքանակում

մշակված
խմբաքանակում

ստուգիչ
խմբաքանակում

մշակված
խմբաքանակում

1-ին

89,4

6,6

4,8

5,4

2-րդ

68,1

2,1

5,1

6,2

3-րդ

16,5

0,1

4,2

4,6

Այսպիսով, մշակման առավելագույն արդյունավետությունը՝ այրվածքից կորուստների նվազումը և բարձր կարծրությունը, ապահովվում է օպտիմալ քաղի, այսինքն՝ 2-րդ ժամկետում, երբ էնդոգեն էթիլենը 0,5–1 ppm է։ Այդ փուլում Fitomag-ն արդյունավետորեն արգելափակում է ընկալիչները՝ դանդաղեցնելով էթիլենի և КТ281-ի կուտակումը, պաշտպանելով այրվածքից և պահպանելով որակը։

Վաղ քաղի դեպքում հակաօքսիդանտների անբավարար կուտակման պատճառով Fitomag-ի արդյունավետությունը նվազում է՝ հնարավոր բացասական հետևանքներով՝

  • անբավարար հասունացում, բրոնզագույն երանգ (Գոլդեն Դելիշես),
  • կեղևի ժանգոտություն չգունավորված կողմում և հատկապես ենթամաշկային բծավորությամբ վնասված տեղերում (Սինապ Օռլովսկի, Ժիգուլյովսկոյե, Այդարեդ, Գրեննի Սմիթ և այլն),
  • CO2-ով վնասվածքներ РА-ում պահպանման ժամանակ։

Ուշ քաղի դեպքում Fitomag-ով մշակումը քիչ արդյունավետ է, քանի որ այդ պահին ընկալիչների մեծ մասն արդեն զբաղված է էթիլենով։

Պահպանման դնելու ժամկետներ

Խցերի բեռնման և Fitomag-ով հետբերքահավաքային մշակման ժամկետները նույնպես ազդում են պահպանման արդյունավետության վրա։

Ուշացած մշակման դեպքում խնձորները հետհասունանում են խցում, արագ կուտակելով էթիլեն և КТ281։ Դրանք բնութագրերով նման են այգում օպտիմալ հասունության փուլն անցած պտուղներին։

Միջին գոտու սորտերի մեծամասնությունն էթիլենը կուտակում է ինտենսիվ։ Այրվածքից արդյունավետ պաշտպանության և բարձր որակի պահպանման համար բեռնման ու հետբերքահավաքային մշակման ժամկետները չպետք է գերազանցեն՝ Անտոնովկա օբիկնովեննայա՝ 1-2 օր, Մարտովսկոյե՝ 2-3 օր, Բերկուտովսկոյե, Սինապ Օռլովսկի, Սեվերնի Սինապ, Բոգատիր՝ 3-4 օր։

Սթրեսային գործոններ

Նախա- և հետբերքահավաքային սթրեսային գործոնները նույնպես ազդում են պտուղների զգայունության վրա։

Վաղ քաղած պտուղներն ավելի շատ են ախտահարվում, քան օպտիմալ կամ ուշ քաղածները։ Սակայն լրացուցիչ սթրեսային գործոնները երբեմն խախտում են այս օրինաչափությունը։ Դրանցից է նախաբերքահավաքային բարձր արևային ակտիվությունից առաջացող օքսիդատիվ սթրեսը (ֆոտոսթրես)։ Երկարատև ֆոտոսթրեսում ակտիվորեն առաջանում են ազատ ռադիկալներ՝ կտրուկ նվազեցնելով պտուղների պաշտպանական գործառույթները և բարձրացնելով զգայունությունը։

2011 թ. «Հոկտեմբերի 15-ամյակ» ՓԲԸ-ում զգայուն Սինապ Բելոռուսկի սորտի օրինակով պարզվեց, որ առավել ախտահարված էին 4-րդ քաղի (սեպտեմբերի 14–19) ստուգիչ և մշակված պտուղները, որոնք նախաբերքահավաքային շրջանում ենթարկվել էին արևի ամենաբարձր ակտիվությանը։

Սառնարանային խցերում սառեցման փուլում պտուղները, անկախ քաղի ժամկետից, ենթարկվում են ցրտային սթրեսի, որն ուժեղացնում է կեղևի կուտիկուլայի ազատ ռադիկալային օքսիդացումը։

Երկու գործոնների՝ նախաբերքահավաքային բարձր արևային ակտիվության և հետբերքահավաքային ցածր ջերմաստիճանների համակցումը տալիս է գումարային բացասական ազդեցություն պահպանման դրված պտուղներին։ Սա հաստատվում է սեպտեմբերի 14–19-ին քաղած Սինապ Բելոռուսկու նշված խմբաքանակով։ Ըստ երևույթին, այդ պատճառով ուշ քաղած պտուղների մշակումը քիչ արդյունավետ էր, իսկ ավելի վաղ քաղածներինը՝ բավական արդյունավետ։  

Նման օրինաչափություններ հայտնաբերվել են Բերկուտովսկոյե և Վետերան սորտերի համար։

Ըստ հոդվածի՝ Սորտի գենոտիպի, քաղի ժամկետների, խցերի բեռնման և էթիլենի կենսասինթեզի արգելակիչով մշակման ազդեցությունը մակերեսային այրվածքի զարգացման աստիճանի վրա / Գուդկովսկի Վ. Ա. և այլք // ՄիչԳԱՀ-ի տեղեկագիր։ 2012։ №3։ Էջ 120–128։

Դեպի նյութեր