
Толық материалды оқу
Жемістердің беткі қоңырлануға сезімталдығына көптеген фактор әсер етеді. Ең маңыздылары — сорт генотипі, жинау мерзімі, этилен тежегішімен (1-MCP) өңдеу, сақтау жағдайлары және жинауға дейінгі және кейінгі стресс факторлары.
Беткі қоңырлануға сезімтал алма сорттарында этиленнің, α-фарнезен тотығу өнімдерінің (КТ281) жиналу жылдамдығы мен ауру дамуы арасында тікелей байланыс анықталды. Этилен жиналуының климактериялық максимумына дейінгі кезең неғұрлым қысқа және КТ281 жиналу жылдамдығы жоғары болса, жемістер соғұрлым сезімтал болады.
Fitomag-пен өңдеу этиленнің, КТ281 биосинтезін және аурудың дамуын тиімді баяулатады, әсіресе салқындату жағдайында нәтижелі.
Тәжірибе сипаттамасы
Ресейде өсірілетін алма сорттарының 70%-дан астамы беткі қоңырлануға бейім; шығын 90%-ға және одан да көпке жетуі мүмкін, бұл сақтауға кері әсер етеді. Аурудың дамуы α-фарнезен тотығу өнімдерінің (КТ281) және фенолдық қосылыстардың жиналуымен, эндогендік және экзогендік этилен мөлшерімен байланысты.
Алманың беткі қоңырлануға сезімталдығы сорт генотипімен, сондай-ақ саны 20-дан асатын жинауға дейінгі және кейінгі факторлармен анықталады.
2003 жылы Д.И. Менделеев атындағы РХТУ ғалымдары Ресейдің табиғи-климаттық жағдайлары мен өсірілетін сорттардың ерекшеліктерін ескеріп, АҚШ-та жемістерді жинаудан кейін өңдеу үшін бұрын синтезделген 1-метилциклопропен (1-MCP) қосылысы негізінде Fitomag препаратын жасады. Алманы кәдімгі (ОА) және реттелетін (РА) атмосферада сақтау кезінде өңдеу тиімділігі зерттелді.
2010–2011 жылдары әртүрлі алма сорттарында жинаудан кейінгі физиологиялық-биохимиялық процестер, физиологиялық күйдің Fitomag-пен өңдеу тиімділігіне және беткі қоңырлануға сезімталдыққа әсері зерттелді. Осы мақсатта ауруға сезімталдығы әртүрлі 8 сорт (эндогендік этилен мөлшері 0,5–1 ppm) таңдалды: Антоновка обыкновенная, Лобо, Мартовское, Беркутовское, Северный Синап, Жигулевское, Богатырь, Синап Орловский. И.В. Мичурин атындағы ГНУ ВНИИС-те (Мичуринск қ.) этилен, КТ281 мөлшері және жеміс қаттылығы анықталды.
Алманың бір бөлігі бөлме жағдайында Т=+20–22°С-та (пісу мен қартаюды жеделдету үшін), екіншісі төмен температурада (Т=+2–4°С) сақталды. Жетілу дәрежесінің сақталғыштыққа және өңдеу тиімділігіне әсерін зерттеу үшін Антоновка обыкновенная 7 күн аралықпен 3 мерзімде жиналды. Жинау кезіндегі эндогендік этилен тиісінше 0,03, 0,7 және 53,6 ppm болды. Алма ОА-да Т=+3°С-та сақталды, Fitomag-пен өңдеу жинаудан кейін 1, 3 және 5 күннен соң жүргізілді.
Зерттеулер Ресейдің орта белдеуінде өсірілген алманың (Антоновка обыкновенная, Мартовское, Жигулевское, Лобо, Синап Орловский, Богатырь) тыныс алуы, этилен бөлуі және жинауы оңтүстікте өсірілгеннен (Ренет Симиренко, Гренни Смит, Голден Делишес және т.б.) қарқындырақ екенін көрсетті. Бұдан пісудің жоғары қарқындылығы орта белдеуде өсірілетін сорттардың сақталғыштығын төмендетіп, беткі қоңырлануға сезімталдығын арттырады деген қорытынды шығады (1-сурет).
1-сурет. Сорт ерекшеліктері мен Fitomag-пен өңдеудің жемістердің этилен бөлу қарқындылығына әсері (жинаудан кейін 5 күн, ОА, Т=+2–4°С)
Жоғары температурада (Т=+20–22°С) бұл сорттарда этиленнің климактериялық максимумын тіркеу мерзімдерінің айырмашылығы, шамасы, сақталғыштық пен сақтау ұзақтығын анықтайды. Бөлме жағдайында сақтағанда максимум Антоновка обыкновеннаяда 10 күннен, Жигулевскоеде 30 күннен, Мартовское, Синап Орловский, Беркутовское, Северный синапта 40–42 күннен, Богатырьда 50 күннен кейін тіркелді.
Беткі қоңырлануға аз сезімтал сорттарда (Жигулевское, Лобо, Северный Синап) жемістегі этилен жиналуының ең жоғары деңгейлері анықталды; тұрақты жылы жағдайда пісу кезінде ауруға сезімтал сорттардың (Антоновка обыкновенная, Беркутовское, Мартовское, Синап Орловский, Богатырь) көрсеткіштері орташа және төмен.
КТ281 жиналу қарқыны мен деңгейі сортқа қарай ерекшеленеді. Ауруға оңай шалдығатын Антоновка обыкновенная, Мартовское, Беркутовское КТ281-ді басқалардан тез жинады. Зерттелген сорттарда КТ281 жиналуының максимумы этилен максимумына жақын немесе уақыты сәйкес болды. Бұл жемістегі этилен мен КТ281 жиналуының өзара байланысын растайды.
Ең сезімтал сорт — Антоновка обыкновенная, одан кейін кему ретімен Беркутовское, Мартовское, Синап Орловский, Северный Синап, Богатырь, Жигулевское. Кей жылдары Антоновка обыкновенная ОА-да (Т=+2°С) 1–1,5 айдан кейін-ақ зақымданады, басқалары әлдеқайда кеш ауырады немесе төзімді. Сондықтан Fitomag-пен өңдеу технологиясы әр сортқа, сорттар тобына жеке.
Fitomag-пен өңдеу
Fitomag-пен өңдеу этиленнің, КТ281 жиналуын және беткі қоңырланудың дамуын баяулатады. Тіпті жоғары сақтау температурасында (Т=+20–22°С) Антоновка обыкновеннаяны өңдеу бақылаумен салыстырғанда этиленнің климактериялық максимумына дейінгі кезеңді 3 аптаға ұзартып, жиналу деңгейін төмендетеді (2-сурет).
2-сурет. Fitomag препаратының жоғары және төмен температурада сақтау кезінде Антоновка обыкновенная жемістеріндегі эндогендік этилен динамикасына әсері
Fitomag-пен өңдеу әсіресе төмен температурада (Т=+2–4°С) сақтауда тиімді: бақылауда максимум 3,5 айдан кейін тіркелді, өңделген жемістерде 5 айдан кейін де байқалмады (3-сурет). Бұл зерттелген барлық сортқа тән.
3-сурет. Fitomag препаратының жоғары және төмен температурада сақтау кезінде Антоновка обыкновенная жемістерінің жұмсақ қаттылығының төмендеуіне әсері
Мақала материалдары бойынша: Сорт генотипінің, жинау мерзімінің, камераларды тиеудің және этилен биосинтезі тежегішімен өңдеудің беткі қоңырлану дамуына әсері / Гудковский В.А. және т.б. // Вестник МичГАУ. 2012. №3. 120–128-б.
Жинау мерзімдері
Сақтау кезінде жемістердің физиологиялық күйіне, сапасына және сақталғыштығына жинау мерзімі зор әсер етеді.
3 мерзімде жиналған Антоновка обыкновеннаяның бақылау және өңделген партияларында этилен, КТ281 жиналу динамикасы мен беткі қоңырлану дәрежесі қатты ерекшеленді. Этилен максимумы 3-мерзімде жиналған жемістерде 2 желтоқсанда, 1-мерзімде 18 желтоқсанда, 2-мерзімде 14 қаңтарда байқалды. Fitomag-пен өңделген барлық жинау мерзімінің жемістерінде этилен тек 5 айдан кейін айтарлықтай өсті, әрі деңгейі бақылаудан әлдеқайда төмен болды; жоғарырақ мәндер 1-мерзім жемістерінде анықталды.
КТ281-дің ең жоғары мөлшері 1- және 2-мерзімдегі бақылау және өңделген жемістерде тиісінше 38,6 және 26,5 нмоль/см2 болды; 3-мерзім жемістерінде қаңтар соңына 10 нмоль/см2 болды, бұл 2,6–3,8 есе төмен.
Fitomag-пен өңделген партияларда жинау мерзіміне қарамастан КТ281 жиналуы бақылаудан әлдеқайда төмен болып, тек 3 ай сақтаудан кейін өсті. КТ281 мөлшері 1-мерзім жемістерінде жоғары, 3-мерзімде төмен болды. Бұл заңдылықтар этилен жиналуына да тән, бұл этилен мен КТ281 биосинтезінің байланысын растайды.
1-кесте. ОА-да 4,5 ай сақтаудан кейін Антоновка обыкновенная жемістерінің физиологиялық күйі
|
Мерзімдері |
Беткі қоңырланудан шығын, % |
Жұмсақ қаттылығы, |
||
|
бақылау |
өңделгенде |
бақылау |
өңделгенде |
|
|
1-ші |
89,4 |
6,6 |
4,8 |
5,4 |
|
2-ші |
68,1 |
2,1 |
5,1 |
6,2 |
|
3-ші |
16,5 |
0,1 |
4,2 |
4,6 |
Демек, өңдеудің ең жоғары тиімділігі (беткі қоңырланудан шығынның азаюы және жемістің жоғары қаттылығы) оңтайлы мерзімде, яғни эндогендік этилен 0,5–1 ppm болатын 2-мерзімде жинағанда қамтамасыз етіледі. Осы сатыда Fitomag рецепторларды тиімді бұғаттап, этилен мен КТ281 жиналуын баяулатады, жемістерді беткі қоңырланудан қорғап, сапасын сақтайды.
Ерте жинауда антиоксиданттар жеткіліксіз жиналғандықтан Fitomag тиімділігі төмендейді, бұл мынадай жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін:
- жеткіліксіз пісу, қола түске ену (Голден Делишес);
- жемістің боялмаған жағында және әсіресе теріасты дақтанған орындарда қабықтың таттануы (Синап Орловский, Жигулевское, Айдаред, Гренни Смит және т.б.);
- РА жағдайында сақтау кезіндегі CO2 зақымдары.
Кеш жиналғанда Fitomag-пен өңдеу аз тиімді, себебі бұл кезде рецепторлардың көбін этилен иеленген.
Сақтауға қою мерзімдері
Камераны тиеу және жинаудан кейін Fitomag-пен өңдеу мерзімі де сақтау тиімділігіне әсер етеді.
Өңдеу кешіксе, алма камерада пісіп, этилен мен КТ281 жедел жиналады. Сипаты бойынша мұндай жемістер бақта оңтайлы жетілу кезеңінен өтіп кеткен жемістерге ұқсайды.
Орта белдеуде өсірілетін сорттардың көбі этиленді қарқынды жинайды. Беткі қоңырланудан тиімді қорғау және жоғары сапаны сақтау үшін тиеу мен Fitomag-пен өңдеу мерзімі Антоновка обыкновеннаяда 1-2 күннен, Мартовскоеде 2-3 күннен, Беркутовское, Синап Орловский, Северный синап, Богатырьда 3-4 күннен аспауы керек.
Стресс факторлары
Беткі қоңырлануға сезімталдыққа жинауға дейінгі және кейінгі стресс факторлары да әсер етеді.
Ерте жиналған жемістер оңтайлы және кеш мерзімде жиналғаннан көбірек зақымданады. Бірақ кейде бұл заңдылықты бұзатын қосымша стресс факторлары бар. Бірі — жинау алдындағы күн белсенділігінің артуынан туатын тотығу стрессі (фотостресс). Ұзақ фотостресте жемісте бос радикалдар күшейе түзіледі, қорғаныс функциялары күрт төмендеп, беткі қоңырлануға сезімталдық артады.
2011 жылы ЗАО «15 лет Октября»-да сезімтал Синап Белорусский мысалында, жинауға дейін ең жоғары күн белсенділігіне ұшыраған 4-мерзімде (14–19 қыркүйек) жиналған бақылау және өңделген жемістер ең көп зақымданғаны анықталды.
Тоңазытқыш камераға салқындатуға қойғанда жемістер жинау мерзіміне қарамастан суық стрессіне ұшырайды, ол қабық кутикуласында бос радикалды тотығуды күшейтеді.
Жинауға дейінгі жоғары күн белсенділігі мен кейінгі төмен температураның қосылуы сақтауға қойылған жемістерде жиынтық жағымсыз әсер береді. Мұны 14–19 қыркүйекте жиналған аталған Синап Белорусский партиясы растайды. Шамасы, кеш жиналған жемістерді Fitomag-пен өңдеу сондықтан аз нәтижелі, ал ертерек жиналғандарды өңдеу жеткілікті тиімді болған.
Ұқсас заңдылықтар Беркутовское және Ветеран сорттарында анықталды.
Мақала материалдары бойынша: Сорт генотипінің, жинау мерзімінің, камераларды тиеудің және этилен биосинтезі тежегішімен өңдеудің беткі қоңырлану дамуына әсері / Гудковский В.А. және т.б. // Вестник МичГАУ. 2012. №3. 120–128-б.



