
To'liq materialni o'qish
Mevalarning po'st qorayishiga sezuvchanligiga ko'plab omillar ta'sir qiladi. Eng muhimlari — nav genotipi, uzish muddatlari, mevalarga etilen ingibitori (1-MCP) bilan ishlov berish, saqlash sharoitlari va hosilgacha hamda hosildan keyingi stress omillari.
Po'st qorayishiga sezuvchan olma navlarida etilen, α-farnezen oksidlanish mahsulotlari (КТ281) to'planish tezligi va kasallik rivojlanishi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik aniqlandi. Etilen to'planishining klimakterik maksimumigacha davr qancha qisqa va КТ281 to'planish tezligi qancha yuqori bo'lsa, mevalar po'st qorayishiga shuncha sezuvchan bo'ladi.
Mevalarga Fitomag bilan ishlov berish etilen va (КТ281) biosintezini hamda kasallik rivojlanishini samarali sekinlashtiradi, ayniqsa sovutilgan sharoitda natijasi yuqori.
Tajriba tavsifi
Rossiyada yetishtiriladigan olma navlarining 70% dan ko'prog'i po'st qorayishi kabi kasallikka moyil; yo'qotishlar 90% va undan ortiqqa yetishi mumkin, bu mevalarni saqlashga salbiy ta'sir qiladi. Kasallik rivojlanishi mevalarda α-farnezen oksidlanish mahsulotlari (КТ281) va fenol birikmalari to'planishi, endogen va ekzogen etilen miqdori bilan bog'liq.
Olmaning po'st qorayishiga sezuvchanligi nav genotipi, shuningdek, soni 20 dan ortiq bo'lgan hosilgacha va hosildan keyingi omillar bilan belgilanadi.
2003 yilda D.I. Mendeleyev nomidagi РХТУ olimlari Rossiyaning tabiiy-iqlim sharoitlari va bizda yetishtiriladigan navlar xususiyatlarini hisobga olib, ilgari AQShda hosildan keyin mevalarga ishlov berish uchun sintez qilingan 1-metilsiklopropen (1-MCP) birikmasi asosida Fitomag preparatini yaratdi va olmalarni oddiy (ОА) va boshqariladigan (РА) atmosferada saqlashda Fitomag bilan ishlov berish samaradorligini o'rgandi.
2010–2011 yillarda turli nav olmalarda hosildan keyingi davrda kechadigan fiziologik-biokimyoviy jarayonlar xususiyatlari, fiziologik holatning Fitomag bilan hosildan keyingi ishlov samaradorligiga va mevalarning po'st qorayishiga sezuvchanligiga ta'siri tadqiq etildi. Shu maqsadda kasallikka turli darajada sezuvchan (endogen etilen miqdori – 0,5–1 ppm) 8 nav mevalari tanlandi: Antonovka obyknovennaya, Lobo, Martovskoye, Berkutovskoye, Severniy Sinap, Jigulyovskoye, Bogatir va Sinap Orlovskiy. I.V. Michurin nomidagi ГНУ ВНИИСda (Michurinsk shahri) etilen, КТ281 miqdori va meva qattiqligi aniqlandi.
Olmalarning bir qismi xona sharoitida Т=+20–22°С da (pishish va qarishni tezlashtirish uchun), ikkinchisi past haroratda (Т=+2–4°С) saqlandi. Meva yetilganlik darajasining saqlanuvchanlik va Fitomag bilan ishlov samaradorligiga ta'siri o'rganildi; buning uchun Antonovka obyknovennaya mevalari 7 kun farq bilan 3 muddatda uzildi. Uzishda endogen etilen miqdori mos ravishda 0,03, 0,7 va 53,6 ppm bo'ldi. Olmalar ОА da Т=+3°С haroratda saqlandi, Fitomag bilan ishlov uzilgandan 1, 3, va 5 kun keyin berildi.
Tadqiqotlar Rossiyaning o'rta mintaqasida yetishtirilgan olmalarda (Antonovka obyknovennaya, Martovskoye, Jigulyovskoye, Lobo, Sinap Orlovskiy, Bogatir) nafas olish, etilen ajratish va to'plash jadalligi mamlakat janubida yetishtirilganlardan (Renet Simirenko, Grenni Smit, Golden Delishes va boshqalar) yuqoriroq ekanini ko'rsatdi. Bu yuqori pishish jadalligi o'rta mintaqada yetishtiriladigan navlar mevalarining saqlanuvchanligi pasayishi va po'st qorayishiga sezuvchanligi oshishiga ta'sir qiladi degan xulosaga imkon beradi (1-rasm).
1-rasm. Nav xususiyatlari va Fitomag preparati bilan ishlov berishning mevalar etilen ajratish jadalligiga ta'siri (uzilgandan 5 kun keyin, ОА, Т=+2–4°С)
Yuqori haroratda (Т=+20–22°С) bu navlar mevalarida etilen klimakterik maksimumini qayd etish muddatlaridagi farq, aftidan, ularning saqlanuvchanligi va saqlash davomiyligini belgilaydi. Xona sharoitida saqlashda klimakterik maksimum Antonovka obyknovennaya olmalarida 10, Jigulyovskoyeda – 30, Martovskoye, Sinap Orlovskiy, Berkutovskoye, Severniy Sinapda – 40–42, Bogatirda – 50 kundan keyin qayd etildi.
Po'st qorayishiga kam sezuvchan navlarda (Jigulyovskoye, Lobo, Severniy Sinap) mevalarda etilen to'planishining eng yuqori darajalari aniqlandi; doimiy issiqda pishishda kasallikka sezuvchan navlar (Antonovka obyknovennaya, Berkutovskoye, Martovskoye, Sinap Orlovskiy, Bogatir) esa o'rta va past ko'rsatkichlarga ega.
КТ281 to'planish sur'atlari va darajalari navlarga qarab farqlanadi. Kasallikka oson chalinuvchi Antonovka obyknovennaya, Martovskoye, Berkutovskoye mevalari КТ281 ni boshqalardan tezroq to'pladi. O'rganilgan navlar mevalarida КТ281 maksimal to'planish darajasi etilenning maksimal to'planishi vaqtiga yaqin yoki u bilan bir paytda bo'ldi. Bu mevalarda etilen va КТ281 to'planishi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tasdiqlaydi.
Po'st qorayishiga eng sezuvchan nav — Antonovka obyknovennaya, keyin (kamayish tartibida) Berkutovskoye, Martovskoye, Sinap Orlovskiy, Severniy Sinap, Bogatir, Jigulyovskoye. Masalan, ayrim yillarda Antonovka obyknovennaya ОА da (Т=+2°С) 1–1,5 oy saqlashdan keyin po'st qorayishiga chalinadi, boshqa navlar esa ancha keyin yoki kasallikka chidamli bo'ladi. Shu sababli Fitomag bilan ishlov berish texnologiyasi har bir nav va navlar guruhi uchun alohidadir.
Fitomag bilan ishlov berish
Fitomag bilan ishlov berish etilen, КТ281 to'planishi va po'st qorayishi rivojlanishini sekinlashtiradi. Hatto yuqori saqlash haroratida (Т=+20–22°С) ham Antonovka obyknovennayaga Fitomag bilan ishlov berish nazorat partiyasiga nisbatan etilen klimakterik maksimumi aniqlanguncha davrni 3 haftaga uzaytiradi va uning to'planish darajasini pasaytiradi (2-rasm).
2-rasm. Fitomag preparatining Antonovka obyknovennaya mevalarida yuqori va past haroratda saqlashda endogen etilen dinamikasiga ta'siri
Mevalar past haroratda (Т=+2–4°С) saqlanganda Fitomag bilan ishlov ayniqsa samarali: bunda nazorat mevalarida klimakterik maksimum 3,5 oydan keyin qayd etildi, Fitomag bilan ishlov berilganlarda esa 5 oy saqlashdan keyin ham kuzatilmadi (3-rasm). Bu o'rganilgan barcha navlarga xos.
3-rasm. Fitomag preparatining Antonovka obyknovennaya mevalari et qattiqligi pasayishiga yuqori va past haroratda saqlashdagi ta'siri
Maqola materiallari asosida: Nav genotipi, uzish muddatlari, kameralarni yuklash va mevalarga etilen biosintezi ingibitori bilan ishlov berishning po'st qorayishi rivojlanish darajasiga ta'siri / Gudkovskiy V.A. va boshqalar // МичГАУ axborotnomasi. 2012. № 3. 120–128-betlar.
Uzish muddatlari
Mevalarning saqlashdagi fiziologik holati, sifati va saqlanuvchanligiga uzish muddatlari katta ta'sir ko'rsatadi.
3 muddatda uzilgan Antonovka obyknovennaya mevalarining nazorat va ishlov berilgan partiyalarida etilen, КТ281 to'planish dinamikasi va po'st qorayishi bilan zararlanish darajasi ko'rsatkichlari keskin farqlanishi aniqlandi. Etilen miqdorining klimakterik maksimumi 3-uzish muddatidagi mevalarda 2-dekabrda, 1-muddatdagilarda – 18-dekabrda, 2-muddatdagilarda – 14-yanvarda qayd etildi. Barcha uzish muddatlaridagi Fitomag bilan ishlov berilgan mevalarda etilen miqdori faqat 5 oy saqlashdan keyin sezilarli oshdi, biroq darajalari nazorat mevalaridan ancha past bo'ldi; yuqoriroq qiymatlar 1-uzish muddatidagi mevalarda aniqlandi.
КТ281 ning eng yuqori miqdori 1- va 2-uzish muddatlaridagi nazorat va ishlov berilgan mevalarda — mos ravishda 38,6 va 26,5 нмоль/см2 bo'ldi; 3-uzish muddatidagi mevalarda esa yanvar oxiriga 10 нмоль/см2 ni tashkil etdi, bu 2,6–3,8 marta past.
Fitomag bilan ishlov berilgan partiyalarda uzish muddatidan qat'i nazar КТ281 to'planishi nazoratdagidan ancha past bo'lib, faqat 3 oy saqlashdan keyin oshdi. КТ281 miqdori 1-muddatdagi mevalarda yuqoriroq, 3-muddatdagilarda pastroq bo'ldi. Bu bog'liqliklar etilen to'planishiga ham xos bo'lib, etilen biosintezi va КТ281 o'rtasidagi aloqani tasdiqlaydi.
1-jadval. Antonovka obyknovennaya mevalarining ОА da 4,5 oy saqlashdan keyingi fiziologik holati
|
Uzish |
Po'st qorayishidan yo'qotishlar, % |
Et qattiqligi, |
||
|
nazorat |
ishlov berilgan |
nazorat |
ishlov berilgan |
|
|
1- |
89,4 |
6,6 |
4,8 |
5,4 |
|
2- |
68,1 |
2,1 |
5,1 |
6,2 |
|
3- |
16,5 |
0,1 |
4,2 |
4,6 |
Demak, ishlovning maksimal samaradorligi (po'st qorayishidan yo'qotishlarning kamayishi va meva qattiqligining yuqoriligi) mevalar maqbul muddatda, ya'ni 2-uzish muddatida, ulardagi endogen etilen miqdori 0,5–1 ppm bo'lganda ta'minlanadi. Bu bosqichda Fitomag meva retseptorlarini samarali bloklab, etilen va КТ281 to'planishini sekinlashtiradi; bu mevalarni po'st qorayishidan himoya qiladi va sifat saqlanishini ta'minlaydi.
Erta uzishda antioksidantlar yetarli to'planmagani uchun Fitomag bilan ishlov samarasi kamayadi. Bu mevalar uchun quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
- yetarlicha pishmaslik, bronza tusiga kirish (Golden Delishes);
- meva po'stining rangsiz tomonida, ayniqsa po'stosti dog'lanish bilan zararlangan joylarida zanglanish (Sinap Orlovskiy, Jigulyovskoye, Aydared, Grenni Smit va boshqalar);
- РА sharoitida saqlashda CO2 dan shikastlanish.
Kech uzilganda Fitomag bilan ishlov kam samarali, chunki bu vaqtga kelib meva retseptorlarining ko'pini etilen band qilgan bo'ladi.
Saqlashga qo'yish muddatlari
Kameralarni yuklash va hosildan keyin Fitomag bilan ishlov berish muddatlari ham mevalarni saqlash samaradorligiga ta'sir qiladi.
Mevalarga ishlov kechiktirilsa, olmalar kamerada yetiladi, ularda etilen va КТ281 jadal to'planadi. Xususiyatlariga ko'ra bu mevalar bog'da maqbul yetuklik bosqichidan o'tib ketgan mevalarga o'xshaydi.
O'rta mintaqada yetishtiriladigan navlarning ko'piga etilen to'planishining yuqori jadalligi xos. Po'st qorayishidan samarali himoya va yuqori sifatni saqlash uchun yuklash hamda hosildan keyin Fitomag bilan ishlov berish muddatlari Antonovka obyknovennaya navida – 1-2 kun, Martovskoyeda – 2-3 kun, Berkutovskoye, Sinap Orlovskiy, Severniy Sinap, Bogatir navlarida – 3-4 kundan oshmasligi kerak.
Stress omillari
Mevalarning po'st qorayishiga sezuvchanligiga hosilgacha va hosildan keyingi stress omillari ham ta'sir qiladi.
Erta uzilgan mevalar maqbul va kechroq muddatlarda uzilganlarga nisbatan po'st qorayishidan ko'proq zararlanadi. Biroq ba'zan bu qonuniyatni buzuvchi qo'shimcha stress omillari mavjud. Ulardan biri — oksidlanish stressi (fotostress) — hosilgacha davrda quyosh faolligining oshishidan yuzaga keladi. Uzoq davom etgan fotostressda mevalarda erkin radikallar jadal hosil bo'ladi, natijada himoya funksiyalari keskin pasayib, po'st qorayishiga sezuvchanlik ortadi.
Masalan, 2011 yilda «15 let Oktyabrya» ЗАОda po'st qorayishiga sezuvchan Sinap Belorusskiy navi misolida, hosilgacha davrda eng kuchli quyosh faolligiga uchragan 4-uzish muddatidagi (14–19-sentyabr) nazorat va ishlov berilgan mevalar po'st qorayishidan eng yuqori darajada zararlangani aniqlandi.
Sovutish kameralariga joylanganda, sovutish bosqichida mevalar uzish muddatidan qat'i nazar sovuq stressiga uchraydi; bu meva po'sti kutikulasida erkin radikalli oksidlanish jarayonlarini kuchaytiradi.
Ikkala stress omili — hosilgacha davrda yuqori quyosh faolligi va hosildan keyingi past harorat — qo'shilib, saqlashga qo'yilgan mevalarda namoyon bo'ladigan jamlangan salbiy ta'sirni beradi. Bu holat 14–19-sentyabrda uzilgan, yuqorida tilga olingan Sinap Belorusskiy partiyasi misolida tasdiqlanadi. Aftidan, shuning uchun kech uzilgan mevalarga Fitomag bilan ishlov kam natijali, ertaroq uzilganlarga esa yetarlicha samarali bo'ldi.
Xuddi shunday qonuniyatlar Berkutovskoye va Veteran navlarida aniqlandi.
Maqola materiallari asosida: Nav genotipi, uzish muddatlari, kameralarni yuklash va mevalarga etilen biosintezi ingibitori bilan ishlov berishning po'st qorayishi rivojlanish darajasiga ta'siri / Gudkovskiy V.A. va boshqalar // МичГАУ axborotnomasi. 2012. № 3. 120–128-betlar.



